Overweging op Kerstnacht (2005)

De machtigste man ter wereld en zijn vrouw hebben onlangs aan miljoenen mensen een kerstkaart verstuurd met daarop het Witte Huis en in de sneeuw ervoor hun twee hondjes en een poes. Je vraagt je af wat dat nog met kerstmis te maken heeft, en hoe een zogenaamd herboren christen zo laf kan zijn door niet uit te komen voor zijn geloof in Jezus, die als redder in onze wereld verschenen is. Hij heeft dan ook flink de wind van voren gekregen van christelijk rechts in Amerika, die vindt dat je Christus weer moet terugbrengen in het kerstfeest. Maar dat wil niet zeggen dat ik me schaar aan de kant van deze christelijke fundamentalisten, die tegen de evolutieleer en voor de doodstraf zijn, tegen homoseksuelen en voor de inval in Irak. Elke vorm van fundamentalisme betekent uiteindelijk een vernedering van de mens, en dat kan volgens mijn en onze God nooit de bedoeling zijn.
Natuurlijk maken velen er zich zorgen over dat God lijkt te verdwijnen in onze cultuur, en dat er akelige vormen van godsdienst worden verkocht door enge geestelijke leiders. Maar terugkeer en herwaardering van het geloof kun je niet organiseren via politiek of wetgeving. God stelt alleen pas weer wat voor als wij God voorstellen. Daarmee bedoel ik, dat wij God voorstellen aan anderen, zoals we een dierbaar iemand aan een derde voorstellen op een receptie, omdat we trots zijn op hem of haar en graag willen dat die derde kennis maakt met de partner of vriend, die naast ons staat. Maar ook betekent het, dat wij God voorstellen via onszelf, dat wij doen zoals God zou doen, dat wij praten en leven zoals God zou leven, dat wij laten zien dat we ieder geschapen zijn naar Gods beeld en gelijkenis - zoals zo veelzeggend beschreven staat op de eerste bladzijde van de bijbel. Als we op die manier durven leven kan God vanuit de randen van het bestaan weer meer in het centrum komen te staan. Het ligt op de allereerste plaats aan onszelf of God weer in beeld komt. Dat ligt niet aan de paus, de imam, de dominee of de televisie.
Of God weer een gezicht krijgt in onze samenleving hangt af van de keuzes die wij maken. Maar we vinden kiezen moeilijk, luidde de uitslag van een landelijke enquête van twee dagen geleden. Al ging dat onderzoek over de aanschaf van een mobiele telefoon, we zien het ook met de nieuwe zorgverzekering, met de keuze van een studierichting, beroep of politieke partij, met de keuze van een partner. Kiezen heeft te maken met lef hebben, met je toevertrouwen aan die ene of dat ene. Wie alle mogelijkheden denkt te kunnen openhouden, zit straks zeker met lege handen. Je kiest iets of iemand, je komt ervoor uit, je staat ervoor, of dat nu past in de grillige mode van het ogenblik of niet. Wie kiest maakt een eind aan de al zo lang durende ongeëngageerdheid, en zet een streep door politiek correct gedrag.
God is niet politiek correct, en ook nooit politiek correct geweest. God heeft gekozen, en God kiest, elke dag opnieuw, voor ons. Dat is de kern van het kerstevangelie, dat we al zo vaak hebben gelezen, dat het ons nauwelijks nog raakt. Maar het zou ons tot in het diepst van ons wezen moeten shockeren. Want wat er staat geschreven is een werkelijkheid, die alle tot dan toe bestaande beelden over God en goden volledig onderuit haalt. God was een ongenaakbare macht, die gepaaid kon worden met mensenoffers, die in al zijn humeurigheid rampen over de wereld uitstrooide, die vanuit een grillige voorkeur de een wel genadig was, maar de ander niet. Dankzij profeten als Jesaja waren de contouren van die nieuwe en andere God al uitgetekend.
De nieuwe God zou spectaculair zijn, niet door de stunts die hij zou kunnen uithalen, maar door het feit dat hij op een adembenemend dichtbije manier tussen ons in zou liggen, naast ons zou zitten en achter ons zou staan. God liet zijn macht zien door machteloos als een baby te worden, opdat wij ons over hem zouden kunnen ontfermen zoals hij zich over ons wil ontfermen. De nieuwe God zou zich niet als een vorst op zijn troon verheven voelen boven de mensen, maar zou zich solidair tonen met daklozen en asielzoekers - want dat waren Maria en Jozef letterlijk geworden. Voor de nieuwe God geen koninklijk bed met dons en goud, maar een voederbak als wieg. Voor de nieuwe God geen receptie van hoogwaardigheidsbekleders in gala, maar bezoek van stinkende herders uit de buurt, die ambassadeurs moesten worden van een totaal nieuwe boodschap: eer aan God in de hoogste hemel kan er alleen maar zijn als mensen op aarde in vrede leven. Die eer en die vrede gaan hand in hand, omdat God alle mensen liefheeft.
Als wij die nieuwe God een kans willen geven, moeten we ook zelf een nieuwe geboorte aandurven die grote overeenkomst vertoont met de geboorte van God in onze wereld. Dat lijkt een hele toer, maar het is een kwestie van kiezen. Het heeft te maken met je geloof in een toekomst ondanks de handicaps van het heden. Wie bij de pasgeboren Jezus staat, heeft uiteraard bagage bij zich vol sores en tassen vol verdriet: over een gestorven zus, een ongeneeslijke ziekte, een onopgeloste ruzie, een onvervulde wens, een verloren vriend, een ontbrekende partner. Die sores smelten niet weg als je Bethlehem binnenstapt, maar de ballast wordt hopelijk wel meer dragelijk. We kunnen ons misschien identificeren met een recent gedicht, waarin een herder in het veld zijn ontmoeting met de engel beschrijft:

IN HET VELD

‘Lichter dan vannacht
zal het niet worden’,
zei de engel opeens.
Met zijn bronzen ogen
raakte hij me diep,
trok een spoor van vuur
over mijn huid, legde
zijn hand in mijn nek en
trok me overeind.

‘Lichter dan vannacht
zal het niet worden’,
weet ik bij het zien van
de kudde die slaapt. Een
enkel dier beweegt,
maakt geluiden. Ik
kijk de engel in de
ogen, hij knikt en neemt
me ferm bij de hand.

‘Lichter dan vannacht
zal het niet worden’,
klinkt het nu overal.
‘Hier zul je hem vinden’,
zingt het rond, ‘hier in
het natte gras van
de nacht.’ Nu voel ik de
regen. Of is het al
het water van mijn
geboorte?

Mogen we ervaren dat met de geboorte van Jezus ook onze nieuwe geboorte een feit wordt.