Ook het kleinste teken van leven kan van diep wegkomen" - ik hoor het de oude broeder Petrus van de Egmondse abdij nóg zeggen mensen en moet váak aan die woorden denken. Broeder Petrus Groot - zaliger gedachtenis: een echte westfries, een boer. Hij had een hazenlip. En hij was een man van een ongelooflijke zachtheid. De zachtheid van een monnik - en die is zeker niet hálfzacht zal ik U zeggen dierbare gasten en parochianen van deze Vredeskerk. We hadden het over kerstkaarten toen, broeder Petrus en ik. Ik was daar zo’n beetje op aan ’t afgeven, zo in de zin van: allemaal sociale conventie, daar doe ík niet aan mee. En toen zei broeder Petrus: “Ook het kleinste teken van leven kan van diep wegkomen.” Hoe wáár, veelgeliefden, zijn díe woorden … De voor mij meest indrukwekkende en ontroerende kerstkaart dit jaar werd mij vandaag precies een week geleden (op zaterdagavond na de kindermis) persoonlijk overhandigd. Het is een heel gewone kaart. Vooróp de doorsnee olijke kerstman. Eronder dat vréselijke “Préttige Kerstdagen” (en een Gelukkig Nieuwjaar). Maar aan de binnenkant van de kaart wordt de wens, handgeschreven en in het engels, herhááld. En daaronder dan de afzenders: Davies, Susan en Olumide - Jezus, Maria en Jozef zeg maar …
We hadden doop vorige week zaterdag in de kindermis. Drie kinderen werden er gedoopt. Een tweeling, Lieke en Kick, de kinderen van Kiki en Arwin, Hollandse mensen (dat wil zeggen: hij uit West-Friesland en zij uit Limburg). En dan Davies, de zoon van Susan en Olumide. Susan kennen we hier goed. Een paar jaar terug kwam ze hier de kerk in wandelen. Ze was een “ama”, een “alleenstaande minderjarige asielzoeker” zoals dat heet in termen van de vreemdelingendienst. Susan is afkomstig uit Sierra Leone. En ze was moederziel alleen inderdaad. Hier in de kerk zocht ze haar heil. Een goede gedachte, want zoals we allemaal weten is in de kerk inderdaad het heil te vinden (“Die ons heil ter wereld bracht …”). Susan ging bij het Koor van de Lieve Vrede en allerlei mensen ontfermden zich over haar. Zij werd echt één van ons. Op een dag hoorde ik: ze is zwanger. Davies werd geboren. Vorige week werd hij gedoopt, tegelijk met Lieke en Kick … Susan is dus niet meer alleenstaand. Ze is ook niet minderjarig meer. Maar ze is nog wel een asielzoekster. Maar asiel, veelgeliefden, dat krijgt ze in Nederland niet. Ook in hoger beroep is haar zaak afgewezen en ze zou dus het land uit moeten - mèt zoon. Ook vader Olumide is trouwens illegaal … Geen plaats in de herberg. Als ik Susan zag, de laatste tijd, dan was het vaak met een bedrukt gezicht en vaak werden ook de waterlanders zichtbaar. Waar moeten wij heen? Wat moet ik doen? Wat zal er van de toekomst worden? Welke toekomst wacht mijn kind? - Díe vragen stonden te lezen op haar gezicht. Maar vorige week stonden we met hen rond het doopvont: een wit gezin en een zwart gezin. Vader Olumide was keurig in pak met stropdas, Susan had iets bijzonders gedaan met haar haar, Davies had een mooi gekleurd vestje aan. En na afloop kreeg ik die kerstkaart - die mij ontroerde als een klein teken van leven dat van diep wegkwam. Een klein teken van leven, van een ander leven, van een leven voorbíj alle zorgen en problemen. In de zwarte nachthemel zijn opeens sterren en engelen te zien, is er hemels licht … Juridisch gezien lijkt de situatie voor Susan en de haren voltrekt uitzichtloos en hopeloos. Maar gelukkig, veelgeliefden, is het leven meer dan regels en wetten. Waarom was het gezicht van Susan vaak zo bedrukt en in tranen? Ik denk: omdat zij in zekere zin mentaal verstrikt en gevangen waws trikt en ngen j in tranens het leven meer dan regels rekt hopeloos.kleurd vestje aan.en (“Dier ons s geraakt in het nadenken over haar leven als juridische problematiek. “Tobben” heet dat, of: “malen” - mensen dóen dat veel … Tobben of malen, dat is: jezelf fixeren op een probleem en daar niet los van kunnen komen. Het is een “gedachten-gevangenis” zeg maar. Ik geef U nog een paar voorbeelden van gedachten-gevangenissen zoals ik die de laatste tijd ben tegengekomen bij mensen:
- Het is bijna Kerstmis. We moeten de kerstboom weer optuigen. Maar o jee, de lampjes zijn stuk. Naar de HEMA, nieuwe lampjes kopen. Maar daar hebben ze geen lampjes meer. O wat nu …? Er moeten toch lampjes in de boom? Het kan toch geen Kerst worden zonder lampjes in de boom? - Een probleem, veelgeliefden, van het soort dat sommige mensen behoorlijk kan bezighouden; dat als het ware de hele beleving voor kortere of langere tijd kan kleuren … Maar, wat voor een probleem is dat eigenlijk? Geef toe: zéker vergeleken bij het probleem van Susan of vergeleken bij de problemen van de mensen die in Pakistan en India nog altijd in de kou zitten na die verschrikkelijke aardbeving in dit aflopende jaar; vergeleken bij zúlke problemen is zo’n probleem van de kerstlampjes peanuts, een nón-probleem waarover je je eigenlijk zou moeten schamen dat je het überhaupt hebt. En toch: je zou de mensen die wákker liggen van dit soort zaken eens de kost moeten geven … Echt - een gedachten-gevangenis kan het zijn …
Ander voorbeeld - uit het leven gegrepen:
- Het is bijna Kerstmis. Dan wil ik m’n kind een bril kado doen. Maar de bril is duur. En ik heb al grote schulden. En de mensen die mij dáármee willen helpen hebben nu met grote moeite op vrijdag een afspraak voor mij geregeld bij de sociale dienst. Maar ik wil niet. Ik wil niet bedild worden. Want ik een nieuwe bril voor m’n kind kopen voor de Kerst … Ook weer: een gedachten-gevangenis. Ik weet zeker: het kind in kwestie zal er niet minder gelukkig om zijn als het de bril met Kerstmis niet kwijt. Geef dan maar even iets anders - wat je nu wel kunt betalen. Die bril komt er heus wel …
Derde voorbeeld. Iemand belt tot drie keer aan bij het huis van een goede bekende. Het huis is prachtig versierd. Grote ster op de gevel. Maar nee: tòch geen plaats in de herberg of moeten we zeggen: in deze stal van Bethlehem - want daarheen verwijst toch die grote ster? De onaangekondigde gast is niet welkom. Tot drie keer toe komt hij niet gelegen. En de aanbeller denkt bij zichzelf: Zie je wel, het gaat hem alleen maar om hemzelf - mijn oude bekende. En hij denkt: ik hoor er niet bij, de mensen motten mij niet … Héél het oude trama wordt weer geactiveerd. Maar ík denk: toch ook weer zo’n gedachten-gevangenis waarin deze persoon zichzelf vastzet en tralies neerzet tussen hemzelf en de anderen …
Laatste voorbeeld: Ik kreeg in de afgelopen week een brief, een brief van Lies, een brief die begint met: “Mijne heren” - Lieve mensen, die áánhef alleen al. Daar zakt je broek gewoon van af - Préttige Kerstdagen!: Mijne héren … De brief komt van Lies en die weet toch wel hoe ik heet? “Hierbij doe ik U een copie toekomen van mijn DOOPBEWIJS. De reden hiervan is, dat ik U wil verzoeken mij uit te schrijven uit het doopregister van de ROOMS KATHOLIEKE KERK, aangezien ik mij meer thuisvoel in de beginselen van de OUD KATHOLIEKE KERK. Deze kerk laat zich meer van de progressieve kant zien. Zo hebben wij hier in Amsterdam een getrouwde homosexuele voorganger. Deze kerk gaat mee met zijn tijd, wat ik van de ROOMS KATHOLIEKE KERK voorlopig niet kan verwachten.” Hoogachtend: Mevrouw, voorletters, achternaam. Zeg maar Lies.
Het valt natuurlijk niet te ontkennen veelgeliefden, dat de problemen waar mensen mee worstelen (denk aan de problematiek van Susan, denk aan de kerstboom-verlichting die uitverkocht is, denk aan geldgebrek, denk aan het zich niet-welkom voelen in de herberg); zulke problemen kunnen heel reëel en heel groot voor mensen zijn. Hetzelfde geldt voor de katholieke kerk als ’t om seksualiteit in het algemeen gaat en om homo-seksualiteit in het bijzonder. Daar heeft de kerk en meer specifiek: de leiding van de kerk een groot probleem mee (…) om niet te zeggen: men is er, naar mijn bescheiden mening, enigszins door geobsedeerd: Ook hier is sprake, volgens mij, van zo’n gedachten-gevangenis. En je kunt je dan als eenvoudige pastor of als gewone gelovige laten “meezuigen” als het ware die gedáchten-gevangenis in, zoals je dat kunt laten gebeuren bij ieder gedachten-patroon dat zich heeft vastgezet in de hoofden van mensen; dat je dat gedachten-patroon overneemt en erin meegaat zodat ook jij dan in die gevangenis zit - en de enige manier om daar dan uit te komen is op een gegeven moment: de kerk of je partner of wat dan ook verlaten. Ja, dat kun je doen. Zo kun je het laten gebeuren. Maar is het nodig? Kun je er niet anders mee omgaan ook? Iemand die ik ken heeft ooit gezegd: “Als je maar lang genoeg leeft, dan merk je dat dingen steeds terug komen.” De tijdgeest is als eb en vloed. Manieren van denken en doen wisselen elkaar af - bij afzonderlijke mensen, in de samenleving en ook in de kerk. Maar ónder en achter onze eerder progressieve of conservatieve meningen, denk- en leefpatronen - daar is wat eeuwig is. Daar is de mens te vinden en de volle rijkdom van het mens-zijn waarvan al onze afzonderlijke meninkjes en gedachtetjes maar een dun vernislaagje zijn. Daar is ook God te vinden. Het oppervlakkige: míjn mening en míjn gedachten - die zijn vaak maar benauwd, die kunnen inderdaad een soort gevangenis zijn. Maar het eeuwige, en vooral: De Eeuwige - die geeft ruimte en lucht en licht waarin nieuwe ervaringen mogelijk zijn - wèg van het doem-scenario. Ik denk: dát is ook Kerstmis. Maria en Jozef hadden problemen. Ze waren op reis. De omstandigheden waren niet ideaal, om niet te zeggen: heel vervelend eigenlijk … Nergens plek! Iedereen die wat later op de dag in het hoogseizoen zonder reservering aan komt waaien in een vakantieoord kan erover meepraten … Maar toch: Geen nood! Geen paniek! God zal erin voorzien. Alles zal op z’n pootjes terechtkomen, op de pootjes van de kerst-kribbe, de voederbak. Het wordt toch gewóón Kerstmis. Maria baart. God laat zich niet weerhouden, illegaal of niet, lichtjes in de kerstboom of niet, mèt of zonder bril, welkom in de herberg of niet, weer of geen weer … Christus wordt geboren. Bethlehem is overal. En Bethlehem is vooral: hier en nu. De omstandigheden hoeven niet te veranderen. Ik hoef niet eerst dat koophuis in de buurt van Amersfoort te vinden om goed te kunnen leven. Nee, de verandering zou er in kunnen bestaan dat ik mijn obsessies loslaat, dat ík uit mijn gedachten-gevangenis kom en dat ik opnieuw leer kijken naar de huidige omstandigheden van mijn leven, naar de mensen met wie ik leef: naar mijn vrouw, naar mijn man, naar mijn vriend of vriendin, naar mijn ouders, naar mijn kinderen, naar mijn wereld en naar mijn kerk …Naar dat alles, naar al die mensen kijken, minder vanuit jezelf en meer vanuit God, meer vanuit de alles en allen omvattende Liefde. Ik denk: als je dat probeert, dan gaat Bethlehem in jouw eigen leven dóórschemeren en óplichten … Als ik naar de loop van mijn eigen leven gedurende de afgelopen jaren kijk, dan merk ik dat ik steeds minder de behoefte krijg om wég te gaan, om te reizen … en dat ook mijn behoefte aan allerlei min of meer oppervlakkige sociale contacten, aan het bezoeken van allerlei horeca-gelegenheden en festiviteiten - dat die behoefte bij mij steeds minder groot wordt (ik zeg niet: afwezig is). En wat gegroeid is bij mij, dat is: mijn verlangen om hier te zijn, in de kerk. Dagelijks breng ik hier wel zo’n drie uur door: voor het getijdengebed, voor de mis, om te mediteren en om in stilte te bidden. En dit zeg ik niet mensen om mijzelf op de borst te kloppen, zo van: Kijk mij eens … Ik zeg het U slechts om U in deze kerstnacht een weg te wijzen, een weg naar Bethlehem die een weg is uít elke gedachten-gevangenis. Bethlehem is hier, in de kerk. Christus is hier: in doeken gewikkeld in de kribbe - en aan het kruis - en als de Verrezene - en in “het sacrament des altaars”, brood en wijn - Zijn lichaam en Zijn bloed. En Hij, Christus, is hier en overal elders in de stilte. De grote zestiende-eeuwse Spaanse mysticus en kerkleraar Sint-Johannes van het Kruis schrijft: “Het is mogelijk altijd dieper door te dringen in Christus. Hij is een rijke mijn met veel aderen vol rijkdommen. Hoe diep men ook graaft, nooit vindt men een einde of een grens. Veeleer vindt men in iedere holte nieuwe aderen met nieuwe rijkdommen.” Christus is hier en alles wat je werkelijk nodig hebt om een gelukkig en een van vreugde vervuld mens te zijn wil Hij je hier geven. Ik kom nog even terug op broeder Petrus - van Egmond. Hij was een groot bewonderaar van de zweed Dag Hammarskjöld, die van 1953 tot 1961 secretaris-generaal van de Verenigde Naties was en die als zodanig in het harnas stierf bij een vliegtuig-ongeluk in Zambia. Deze verkondiging wil ik graag afsluiten met een tekst van zíjn, Dag Hammarskjölds hand. Erboven staat: “De langste reis is de reis naar binnen.” Ik wil U vragen om de ogen te sluiten en om mee te voelen en mee te maken wat Hammarskjöld beschrijft:
Ik zit hier voor U, Heer rechtop en ontspannen met rechte ruggegraat. Ik laat mijn gewicht loodrecht door mijn lichaam heen zinken naar de grond waar ik op zit. Ik houd mijn geest vast in mijn lichaam. Ik weersta de drang (om mijn ogen weer te openen en om mij heen te kijken om in gedachten - pv) (door het raam - dh) naar een andere plek dan hier uit te wijken, naar voren of naar achteren-in-de-tijd uit te wijken, om maar aan het hier-en-nu te ontkomen. Zacht en vastberaden houd ik mijn geest daar vast, waar mijn lichaam is: hier in deze ruimte. In dit nu, op dit ogenblik laat ik al mijn plannen, zorgen en angsten los. Ik leg ze nu in uw handen, Heer, ik laat de greep waarmee ik ze vasthoud, los en laat ze aan U over. Voor het moment vertrouw ik ze U toe. Ik wacht op U - vol verwachting. U komt op mij toe, en ik laat mij door U dragen. Ik begin de reis naar binnen, ik reis in mij naar binnen toe, naar de binnenste kern van mijn zijn, waar U woont. In dit diepste punt van mijn wezen was U er altijd al, vóór ik er was. 't Is daar waar Gij schept en levend maakt en zonder ophouden mijn hele persoon sterkt. God, U leeft, U bent in mij, U bent hier, U bent er nu, U bent. U bent de grond van mijn zijn. Ik laat los, ik verzink in U. U overstroomt mijn wezen, U neemt bezit van mij. Ik laat mijn adem gaan Naar dit gebied van overgave aan U. Mijn adem, mijn in- en uitademen Is uitdrukking van mijn hele wezen. Ik doe het voor U , met U, in U, wij ademen samen, met elkaar.
Kerstmis 2005. Kom uit je gedachten-gevangenis en treed binnen in de ruimte van Christus. Amen. Een Zalig Kerstmis.