Anton Tsjechow, de meester-verteller van korte verhalen heeft een vermakelijk verhaal met als titel: de lachspiegel. (Verzamelde werken, deel I, p. 108-110)
Op een dag ontdekt een jong koppel in het vervallen huis van hun voorouders een oude spiegel waarvan gezegd wordt dat hij toverkracht heeft. Als de man hem afveegt en erin kijkt schatert hij het uit: het is een lachspiegel die het gezicht helemaal vervormt. Het verhaal doet de ronde, zo vertelt hij, dat het om een duivelse, betoverde spiegel gaat, want jaren geleden was hij bezit van zijn overgrootmoeder, een lelijke, afstotelijk mens, die nooit van de spiegel scheidde. Dag en nacht zat ze erin te kijken. Op haar sterfbed had ze gevraagd om samen met de spiegel begraven te worden, en was hij niet zo groot en breed geweest dan was zeker aan haar wens voldaan. Zo vertelt de man verder tot ook zijn vrouw naar de spiegel gaat en erin kijkt. Ze slaakt een gil en valt flauw. Dagen lang ligt ze op haar bed en herhaalt in ijlkoorts: geef mij de spiegel. Uiteindelijk wordt haar de spiegel gegeven en plots verandert ze helemaal. Ze ondergaat hetzelfde lot als de overgrootmoeder. Omdat zijn vrouw zo opfleurt gaat haar man nieuwsgierig gemaakt ook eens zien. Maar, o God, in de spiegel ziet hij niet zijn lelijke, plompe echtgenote, maar een beeldschone vrouw. Wat was er gebeurd? De spiegel had haar gezicht vervormd, omgetoverd tot een fascinerende schoonheid. Min maal min is plus, schrijft Tsjechow spottend. En zo zitten voortaan die twee ademloos te turen in de spiegel gegrepen: de vrouw omdat ze zich zo mooi vindt de man gegrepen door een razende, krankzinnige hartstocht. (Het verhaal is fictie, je moet het thuis dus niet uittesten.)Ik vermoed dat Tsjechow het verhaal bedoelde als spot met de menselijke naïviteit en ijdelheid, die zo krachtig kan aangrijpen dat men ophoudt te leven en vervalt in een verdovende leegte. Maar de ondertitel van het verhaal is ‘Een kerstverhaal’. Ik heb er mijn hoofd over gebroken om te achterhalen wat hier naar Kerstmis zou kunnen verwijzen. Bedoelde hij het als een tegenverhaal: ijdelheid tegenover bescheidenheid? Of, en dat spoor heb ik gevolgd, staat dit verhaal over een spiegel misschien tegenover het Kerstverhaal dat ons een spiegel voorhoudt? Ik heb dit spoor gevolgd en daarom heb ik boven de kribbe een spiegel geplaatst en ligt naast de stal op een karton een verdoken dakloze onder een deken. De vraag is natuurlijk welke spiegel het Kerstverhaal ons voorhoudt? Gaat het om een blij, vertederend verhaal of zit er een rauwe werkelijkheid onder? Om daarop te antwoorden ben ik bij enkele bijbelspecialisten gaan aankloppen.Die leren me dat het verhaal zoals Lucas het vertelt historisch niet correct. (cfr. P. Lapide, H. Gollwitzer, een vluchtelingenkind. Ten Have, Baarn, 1984. R. Brown, The Birth of the Messiah. Doubleday, New York, 1993) Er had namelijk in die tijd helemaal geen volkstelling plaats, maar de Romeinen wilden over heel hun rijk via registratie weten wat iedereen bezat en uit hoeveel leden het gezin bestond, enz. om belasting te kunnen innen. Men kan bij de geschiedschrijver Lactantius lezen hoe hardhandig die registratie gebeurde.
“In de steden werd de bevolking bijeen gedreven, alle markten waren overvol met in groepen aantredende families. Overal hoorde men de kreten van hen die onder foltreing en met stokslagen werden verhoord. Men speelde zonen uit tegen hun vaders, vrouwen tegen hun mannen. Als alles uitgeprobeerd was, folterde men de belastingplichtigen, tot ze tegen zichzelf gerichte uitspraken deden, en als de pijn gewonnen had, schreef men belastingplichtig bezit op, dat helemaal niet bestond.” (De Mortibus Persecutorum 23,1 e.v.)
Indien Jozef nu zijn bezittingen moest aangeven, waarom nam hij dan overhaast zijn hoogzwangere vrouw mee? Volgens het Romeinse recht moest hij niet naar zijn vaderstad gaan, want na 12 maanden was men officieel burger van de plaats waar men woonde. Wat wel historisch vaststaat is dat een aantal mensen weigerden die belasting te betalen. Zestig keer is er vanuit Galilea een opstand geweest en elke keer ging het om die gehate belastingen. De Romeinen noemden de rebellen rovers en bandieten en als men hen te pakken kreeg werden ze aan het kruis geslagen. Daarom wordt later Barabbas een rover genoemd en zal Jezus tussen twee rovers gekruisigd worden. Wellicht ging het ook daar om verzetstrijders. Het verhaal wordt veel begrijpelijker als men aanneemt dat het hier gaat om een gezin dat weigerde belasting te betalen en daarom moest vluchten. Vluchten naar een veilige plaats zoals een hol of rotsspleet waar ook andere verzetsgroepen zaten. Is het trouwens niet merkwaardig dat op het einde van het Lucas-evangelie de beschuldiging van de hogepriester tegen Jezus was dat hij de mensen opstookte om geen belasting te betalen (Lc. 23,1-3)? Jezus werd geboren in een arm vluchtelingengezin, tussen mensen die weigerden of misschien niet in staat waren de verschuldigde som te betalen. Heel deze teneur gaat trouwens verder als de engelen zingen: eer aan God in de hoge en vrede op aarde aan de menen die hij liefheeft. Men heeft dat dikwijls vertaald als ‘mensen van goede wil’, maar er staat ‘degenen die God uitkiest’ en we weten uit heel het evangelie dat zijn voorkeur uitgaat naar de allerarmsten. Ook de lofzang van Maria gaat daarover. ‘Rijken’ en ‘hoogmoedigen’ stoot Hij van hun troon, staat er. En iedereen wist dat dit een bedekte toespeling was op de Romeinen. Het ‘Magnificat’ staat vol verwijzingen naar een eindtijd die men verhoopt waarin God aan de armen en vervolgden recht zal doen. En tenslotte: dit verhaal heeft allerlei verbindingen met de geschiedenis van Mozes, die niet in een voerbak, maar in een mandje werd afgestaan door zijn moeder en op wondere wijze weer bij haar terugkomt. In de tijd van Mozes was er de tirannie van de farao, in Jezus’ tijd die van keizer Augustus. In beide gevallen wordt dat kleine volk vernederd en uitgeperst. Beiden krijgen een nieuwe openbaring van de Ene waardoor ze tot bevrijding van hun volk worden, enz. Mozes gaf aan dat groepje slaven vrijheid en vreugde en een land om te wonen en ook van dit kind wordt gezegd dat het tot zegen voor velen zal zijn. Het verhaal wil ons met andere woorden duidelijk maken dat in dit kind God een nieuw initiatief neemt naar deze wereld om de mens een weg te wijzen naar echte bevrijding. Jezus zal opgroeien in een sfeer van verzet en armoede. Hij zal echter niet voor tegengeweld kiezen, ‘geen oog om oog, maar liefde voor de vijand’, ‘wie het zwaard gebruikt zal door het zwaard vergaan’. Jezus zal door de kracht van de Geest boven deze verzetsgroepen uitstijgen en kiezen voor een geweldloze weg van vrede door gerechtigheid. Je zou heel het evangelie moeten herlezen om de concrete context te ontdekken waarop alle verhalen en uitspraken teruggaan. Waarom heeft Lucas dat alles niet zomaar opgetekend? Hij leefde onder de pax romana en hem was er alles aan gelegen de Romeinen tot vriend te houden om zijn geloofsgenoten te beschermen en aan deze nieuwe geloofsbeleving ruimte te geven. Daarom vermijdt hij elke botsende bemerking, alhoewel hij toch zachtjes erop wijst dat de echte vrede niet door keizer Augustus wordt gebracht, maar door een Messias geboren in Bethlehem. Daarom stelt hij de ouders van Jezus voor als onderworpen aan de Romeinse wet en zal hij later Pilatus tot drie keer over Jezus laten zeggen dat Hij onschuldig is (dus correct volgens Romeinse normen).Zo keer ik terug naar mijn vraag: In welke spiegel kijken we als we dit Kerstverhaal horen? Niet in een vertederende spiegel van huiselijke gezelligheid, maar van een rauw verhaal van mensen die geloofden dat er een God is die de kant kiest van wie niemand heeft. Echter ook geen donker verhaal van aardappeleneters zoals het schilderij van Van Gogh, maar een verhaal vol optimisme en kracht. ‘God zal ons redden’ is zijn naam. Hier en nu en voortaan voor immer is Gods gerechtigheid neergedaald in dit kind. In Jezus toont God voorgoed hoe Hij zich deze wereld voorstelt. En wij kunnen elk op onze manier en op onze plaats een klein steentje bijdragen om de muren af te breken en armoede uit de wereld te helpen.