Jezus heeft geen christelijke opvoeding gehad. Jezus heeft een joodse opvoeding gehad. Daarin verschilt Jezus van de meesten van ons. Wij zijn geneigd Jezus’ houding als ideaal te zien. Daarom werd ons altijd voorgehouden gehoorzaam te zijn als Jezus.
Maar wat is gehoorzaamheid eigenlijk? In dat woord zit een ander woord: horen, luisteren. Gehoorzaamheid betekent: luisterbereidheid. Het betekent niet: zonder meer doen wat er van je gevraagd wordt, maar luisteren naar wat ze je vragen en vragen waarom ze het vragen.
Zo zeggen ouders tegen hun kinderen misschien: ‘Jij moet naar de kerk’. Een kind vraagt dan: ‘Waarom moet ik naar de kerk?’.Je kunt dan als antwoord geven: ‘Omdat ik het wil’. Maar dat is ‘Befehl ist Befehl’. Je kunt als ouder ook zeggen: ‘Je wordt er nooit slechter van’. Dat is al wat beter. Maar een ouder zou ook kunnen zeggen: ‘Omdat ik denk dat je er een beter mens van wordt’. Ik denk dat dat nog beter is.
Als gehoorzaamheid te maken heeft met luisteren naar wat een ander zegt, met verstaan wat een ander die iets te zeggen heeft, ons mee wil geven, dan is het gebod ‘Eer uw vader en uw moeder’ heel zinvol. Maar vergeet dan niet dat dit gebod ook voor de ouders geldt. Zij moeten gehoorzaam zijn, zij moeten bereid zijn te luisteren naar wat hun kinderen te zeggen hebben.
Wij hebben in het verleden slechts één kant van de gehoorzaamheid gezien: de kant van de kinderen. Die moesten zonder meer doen wat er van hen gevraagd werd. Maar er zitten twee kanten aan gehoorzaamheid. Namelijk ook de kant van de ouders, van de overheden, van de leraar, van de bisschop, van de paus zelfs. Ook zij moeten luisteren naar wat hun onderdanen te zeggen en te vragen hebben. Anders wordt het zonder meer doen wat je gezegd wordt. En dat is niet goed. Dat is ‘Befehl ist Befehl’. En daaruit vloeit voort: ‘Das haben wir nicht gewusst’. Met andere woorden: dan neem je geen verantwoordelijkheid voor je eigen daden. Dan maak je een ander verantwoordelijk voor wat jij doet. Gehoorzaamheid is luisterbereidheid van twee kanten. Dat is iets dat wij moeten leren.
Ook Jozef en Maria hebben dit moeten leren. Toen Jezus zijn eigen weg ging, zich niet hield aan bepaalde opvattingen van zijn joodse opvoeding over de sabbatrust, de omgang met heidenen, de omgang met melaatsen, de omgang met evidente zondaars, waardoor Hij ook in diskrediet raakte bij de leiders van zijn joodse godsdienst, toen hebben Jozef en Maria dit moeten leren.
Deze Jezus doet niet zonder meer wat er van Hem gevraagd wordt. En toen hebben ze tot die Jezus gezegd: ‘Waarom doe je het anders dan wij zouden willen’. Jezus gaf toen als antwoord: ‘Wist u dan niet dat ik moest zijn in de dingen van mijn Vader?’. Dus ook Jezus was een teken van tegenspraak, een dwarsligger, maar één met gefundeerde redenen.
Onze jeugd heeft misschien de neiging te denken dat hun ouders ouderwets en eigenwijs zijn. Zij denken misschien dat met hen de geschiedenis begint. Velen hebben dan ook traditionele opvattingen overboord gegooid. Ik noem een paar voorbeelden: het morgen- en avondgebed, bidden vóór en na tafel. Wie doet het nog?
Een vrouw die van het katholicisme was overgegaan naar de islam, zei: ‘Ik beschouw het als een geschenk van God dat wij vijf keer per dag bidden, vijf keer per dag even stilstaan bij wat je doet. Ik zou het niet meer willen missen’. En dat noemen wij dan een traditionele opvatting, die wij als ballast overboord hebben gegooid.
Maar dat is niet zonder meer verstandig! Wij moeten eerst luisteren naar wat die opvatting precies inhoudt, en waarom iets van ons gevraagd wordt.
Wie zijn verleden met zijn traditie vergeet, heeft geen toekomst. Zo hebben wij ook in de praktijk de vasten afgeschaft. Of dat verstandig was? Vraag het maar eens aan een islamiet. Dan weet ik het antwoord al. En onze regering is bezig onze zondagsrust af te schaffen: de winkels moeten open op zondag. Maar ik vraag mij af of die bewindsvrouw of -man zich wel afgevraagd heeft wat de zin van de zondagsrust is. Wie zijn verleden met zijn traditie vergeet, heeft geen toekomst.
Nu gooi ik niet met stenen naar onze regering. Tenslotte krijgt ieder volk de regering die het verdient. En wij nemen het zelf ook niet zo nauw meer. Er zijn heel wat mensen die niet meer, of maar heel af en toe, op zondag naar de kerk gaan.
Ten slotte wil ik dit nog zeggen: wij moeten ook luisteren naar een nieuwe generatie. Want wie zich begraaft in het verleden, heeft ook geen toekomst. Ik herinner u in dit verband aan een uitspraak van de farizeeër Gamaliël, die over het opkomende christendom zei: Als het niet van God komt, verdwijnt het vanzelf; als het wel van God komt, wordt het iets goeds…