Mensen kunnen niet zonder rituelen. Rituelen geven structuur aan ons bestaan. Ze geven ook kleur aan het dagelijkse leven en maken dat de dingen herkenbaar zijn. Zodoende hebben rituelen een sociale functie: mensen weten waar ze staan. Je kunt de rituelen dan ook niet zomaar afschaffen. In de loop van de geschiedenis waren er geregeld mensen die alle conventies en formaliteiten overboord gooiden om in vrije stijl te kunnen leven. Binnen de kortste keren voerden ze dan nieuwe rituelen in. Dat kan ook niet anders. Rituelen zijn des mensen.
Ook de godsdienst kan niet zonder rituelen. De verhouding God en mens heeft ook ordening en verordeningen nodig. Zonder dat bestaat de mens draadloos en stuurloos. Dat de bijbel vol staat met bepalingen en voorschriften, dat is de logica zelf. De religieuze mens leeft van religieuze tradities. Toch is dit de eeuwen door een teer punt geweest. Een ritueel kan immers een formaliteit worden en een formaliteit kan ontaarden in formalisme. Wat mensen vaak doen, verwordt tot routine en routine verwordt tot karikatuur. Het rituele gebaar wordt zodoende uitgehold en gaat een eigen leven leiden. Het ritueel wordt goed, omdat de rituele handeling correct gesteld wordt. Er is dan geen enkele verwijzing meer. Het heeft geen enkele relatie meer met wat het wil dienen. Het ritueel draait om zijn eigen as.
Daaraan heeft Jezus zich mateloos geërgerd. De rituelen waren ritualisme geworden. De rituele mens noemde zich religieus, omdat hij correct volgens het boekje handelde. Dienst aan God en dienst aan de mens waren evenwel uit het rituele handboek geschrapt. Het handboek zelf werd aanbeden. Jezus is hier allesbehalve tolerant. Hij spreekt vanuit een heilige toorn. En die komt voort uit een heilige eerbied voor een heilig geheim. Mensen kunnen niet anders dan God dienen met rituelen, maar dan moeten ze met hun rituelen God willen aanbidden. Dat is de evidentie zelf, maar mensen aanbidden zo graag hun manier van aanbidden.
Tegenover zoiets is Jezus ongemeen hard. Als wij vandaag de vele rituele huichelaars met zijn woorden zouden toespreken, dan zouden we zeker beschuldigd worden van fanatieke intolerantie. Misschien zijn wij te middelmatig om ons deze taal te permitteren? Jezus moest zich voor niemand inhouden. Hij stond zuiver in zijn schoenen. Hij had recht van spreken. Hij heeft dan ook rechtgesproken. Hij leert ons dat het goede uit het hart van de mens geboren wordt. Zonder een rechtgeaard hart is elk ritueel voos en loos. Daarmee verlegt Jezus de discussie over de rituelen naar de plek waar deze thuishoren: rituelen worden uit het hart geboren en dienen het hart van de mens te verwarmen. Als dat niet gebeurt, klopt het hele liedje niet.
Kosters en pastoors en misdienaars van de ‘goede oude tijd’ zullen deze taal als vanzelf verstaan. Ze hebben zoveel formaliteiten moeten onderhouden. Zij zullen vandaag begrijpen wat het gevaar is van elk ritueel dat steeds maar herhaald wordt: het verslijt. Riten zijn niet goed omdat ze worden gedaan. Ze zijn goed als ze iets uitdrukken, als ze naar iets verwijzen. Omgaan met God is een tere materie.
God is de oprechtheid van ons hart waard.