In de bergrede geeft Matteüs een beknopt resumé van Jezus’ inzichten. Er loopt een draad door die samenvatting. Het is een lijn die alles en iedereen bij elkaar houdt. Het is de goddelijke aanpak die achter alles schuilt, ook achter het optreden van Jezus. Het is dezelfde goddelijke logica die te bespeuren is in verhalen als die van de herder die het verloren schaap achterna loopt om de hele kudde bij elkaar te houden; van de vader die moederlijk iedere avond de weg op gaat om te zien of zijn op stap gegane zoon nog niet terugkomt; en van de goede Samaritaan die de beroofde en beurs geslagen joodse koopman op zijn ezel zet op weg naar een warm maal en een comfortabel bed in een herberg.
In al die geschiedenissen worden mensen en God, mensen en mensen, mensen en dingen bij elkaar gehouden. We ervaren dat ‘geheel’ als goddelijk. We weten dat ook uit onze eigen verhalen die deze ‘heelheid’ of dit ‘heil’ tegenspreken.
Er is bijvoorbeeld dat verhaal over Mohammed. Het is een verslag over zijn onderscheiden van de geest. Toen Mohammed in het begin van zijn roeping als profeet van de armen - zoals hij zich aanvankelijk noemde - aansluiting zocht bij de joodse en christelijke gemeenschappen van zijn streek, gaven die geen gehoor. Mohammeds conclusie was logisch. Hij concludeerde dat die twee groepen dus niet van God konden komen, om de eenvoudige reden dat ze geen rekening hielden met de goddelijke waarheid die verteld werd in het verhaal van de schepping, dat alle volkeren, dus ook zijn eigen Arabische volk, insloot. Hoe zou iemand van God komend een ander buiten kunnen sluiten? God kan alleen maar inclusief, en niet exclusief, zijn. Mohammed besloot daarom een nieuwe gemeenschap te beginnen, die inclusief zou zijn.
Inclusiviteit is de logica van Jezus. God laat de zon opgaan, en God laat het regenen voor iedereen zonder enig onderscheid te maken. In de bergrede trekt Jezus verdere conclusies. Die van geweldloosheid in onze tekst van vandaag is er een van: ‘Ik zeg u geen weerstand te bieden aan het onrecht.‘ In het geval van onrecht mag de al verbroken eenheid niet verder geschaad worden. Zelfs als de eenheid al van een kant verbroken is, is het niet goddelijk daar onrecht tegenover te plaatsen, om zo de gebrokenheid van twee kanten te laten komen en tot iets bijna definitiefs te maken.
De cirkel, die onrecht en geweld rond onze groep dreigen te trekken, moet verbroken worden. Dat kan alleen maar door het onrecht met recht te beantwoorden. Als we dat niet doen komen we er - geïsoleerd van de ander - in om.
Voor Jezus heeft dit alles te maken met zijn laatste opmerking in het evangelie van Matteüs dat we dit jaar als tekst voor de lezingen gebruiken. Hij zegt daar: ‘Ik zal altijd met jullie zijn, tot aan het einde der tijden.’ Een belofte gegeven aan eenieder. Het is den belofte die ons, in zover het van hem afhangt, bij elkaar houdt.
Dat geweld de eenheid schaadt, is een dagelijks feit. Geweld zet de een tegen de ander op; er is geen samenwerking meer mogelijk. Vijandig denken is praktisch steeds het einde. Toch is het vaak het eerste en laatste wat we doen. Niet alleen op nationaal of politiek vlak, maar ook vaak in onze persoonlijke relaties. We spreken agressief als we onze vragen ‘afvuren’; zijn agressief in het verkeer, om onze voorrang te behouden; in onze reclame, als we onze klanten willen overtuigen iets te kopen, en over het algemeen als we iets gedaan willen krijgen. Waarom er niet hard tegen aan gaan staan? Is dat niet de gemakkelijkste weg?
Dat geweldloosheid de betere weg naar het oplossen van sociale conflicten is, werd ons duidelijk in de levens van leiders als Mahatma Gandhi, Martin Luther King Jr., en zovele anderen die succesvol die weg gingen. Geweldloosheid is tevens een goede gids in ons persoonlijk leven. Agressiviteit vreet niet alleen maar energie op nationaal niveau, waar het de hele militaire inspanning moet opbrengen, maar ook op persoonlijk vlak, waar het nerveuze en andere spanningen veroorzaakt.
Eigenlijk is dat logisch. Geweld gaat tegen de draad in. Het gaat in tegen de goddelijke draad die alles en iedereen bij elkaar houdt. Een draad die ons - God zij dank! - iedere dag duidelijker wordt, sociaal, economisch, ecologisch en universeel…