‘Ik ben niet gekomen om op te heffen, maar om de vervulling te brengen.’ Jezus zegt dit in zijn eigen joodse milieu. Het is een tekst die vaak gebruikt werd om er iets heel anders mee te doen dan wat Jezus bedoelde. Ze werd (en wordt) vaak gebruikt om Jezus tegen zijn eigen volk op te zetten, en dan vervolgens zijn volk tegen Jezus.
Dat kan eenvoudigweg niet de bedoeling van Jezus geweest zijn. Hij zegt dat hij juist niet komt om de wet ongeldig te verklaren. Dat wordt nog duidelijker als je de rest van het verhaal leest. Jezus zegt in feite dat er aan de wet niets mag gebeuren. Er mag geen komma of punt in veranderd worden. Die wordt dus niet oud, ze blijft van kracht. Trouwens, hoe zou er een menselijke gemeenschap mogelijk zijn zonder iets zoals de tien geboden?
Wel is het zo, dat je door die geboden en verboden heen naar iets anders door moet grijpen. Er is een verder reikend ideaal waar naar gestreefd moet worden. Eigenlijk is dat ook weer niet de beste manier om het te zeggen. Het is niet zomaar een ideaal dat we waar moeten maken, alsof er iets in de lucht voor ons hangt, dat we moeten veroveren. Het ideaal heeft iets te maken met onszelf, met onze eigen natuur, met onze eigen zelfverwerkelijking en met een tot onszelf komen.
In de persoonsanalyse die Jezus ieder van ons biedt, komen we uit Gods hand. We zijn door die afkomst getekend. Je zou enigszins onhandig kunnen zeggen dat we ons genetisch patroon aan God ontlenen. Jezus zegt het op een andere manier. Hij zegt dat we - van God komend - als God moeten zijn. We dragen Gods leven in ons. We dienen dus als God te zijn in onze omgang met onszelf, met de anderen en met de hele schepping. Dat is de reden dat we een ander niet mogen vermoorden, maar ook niet tot een ding of een lustobject mogen maken, niet voor het gerecht, niet in onze alledaagse handel en wandel, en zeker niet wanneer we getrouwd zijn met elkaar.
Met andere woorden: we moeten liefhebben, zoals God liefheeft. Dat is een hele opgave. Het is de opgave van de acht zaligheden en van de bergrede waarvan deze tekst deel uitmaakt. Een op¬dracht die als een steile berg vóór ons staat, meer dan duizend meter hoog en tot in de hemel zelf reikend.
Het is hier dat de wet ons verder helpt. De discipline van de wet verplicht ons dat ideaal, die zelfverwerkelijking, stukje voor stukje op onszelf te veroveren en waar te maken. Zonder de discipline van de wet zou dat moeilijk, zo niet onmogelijk zijn. Door de wet reiken we van waar we nu zijn uit naar waar we hopen te komen. De wet naleven is een levensvoorwaarde, het is iets heiligs, dat nooit verbroken, maar ook steeds getranscendeerd dient te worden. Niet alleen in de joodse, maar in iedere wettelijke context. Om het transcenderen van de wet gaat het Jezus in de bergrede. Jezus zelf vervult het ideaal. Hem ziende kunnen we niet zeggen dat zijn ideaal alleen maar een wensdroom is. Hij maakt daadwerkelijk waar, wat hij ons voorstelt.
Anderen onder ons doen dat soms ook. Neem hen die met gevaar voor hun eigen leven joden hielpen ontsnappen aan de holocaust tijdens de Tweede Wereldoorlog. Dat was een minderheid. Het waren er maar enkelen. De overgrote meerderheid vond hun zeilbehoud belangrijker dan het helpen van die joden. Ze hadden redenen om het redelijk (en wettelijk!?) verantwoord te vinden niet te helpen. In een wereld waarin redelijkheid and moraliteit zo in verschillende richtingen wijzen, is de mens vaak de verliezer.
Maar lang niet altijd. Het doet er in dit verband eigenlijk niet toe hoeveel van die uitzonderlijke gevallen er zijn. Zelfs één is voldoende om aan te tonen dat het voor een mens mogelijk is om een dergelijk risico te nemen uit liefde voor een ander.
Als Jezus hun zegt dat we de ander en de wereld moeten liefhebben, zoals God dat doet, is dat niet alleen maar een kwestie van woorden. Het is niet alleen maar een spelen met een gewenste mogelijkheid. In zijn leven is het feitelijk gegeven, omdat hij weigert om die liefde op te geven.
Toen de eerste mens op de maan landde, landde ‘de mens’ daar. Een vermeende onmogelijkheid was feitelijk doorbroken. Als Jezus door al de wetten heenstapt en verder reikt om het ideaal te verwezenlijken, doet een mens dat. Het is dus mogelijk.