Voor mensen van mijn leeftijd is ‘nieuwe orde’ een verdachte term. Het is iets dat me als opgroeiende jongen in bezet Nederland geregeld in de oren klonk, terwijl de nazi’s hun demonstraties en marsen hielden. We stonden op de grens van een nieuwe orde, zongen en zeiden ze.
Dat ik niet de enige ben die dat zo aanvoelt bleek een paar jaren geleden tijdens een congres van de International Association for Mission Studies in Rome. Enkele enigszins bejaarde deelnemers en deelneemsters protesteerden toen dat woord in een van de werkgroepen gebruikt werd in verband met de dialoog tussen de verschillende godsdiensten in onze pluralistische wereld. Ze gaven de voorkeur aan een andere term: New Age, maar ook dat woord veroorzaakte allerhande moeilijkheden, omdat het tegenwoordig door velen voor een soort religieus oost/west-syncretisme gebruikt wordt. Matteüs gebruikt een soortgelijk woord. Hij doet dat maar één keer (19,28), en hij is de enige evangelist die de term gebruikt. Het woord is paliggenesia. Het komt van het woord palm ‘nieuw’ en het gemakkelijk herkenbare woord genesis. Paliggenesia betekent een nieuwe schepping, een nieuw begin, of een nieuwe wereld. Matteüs gebruikt het in een stuk tekst in hoofdstuk 19, dat uitloopt op het gezegde dat we al eerder in dit boek bekeken hebben, namelijk dat eersten laatsten en laatsten eersten zullen zijn, of met andere woorden dat er geen eersten en laatsten meer zijn, omdat we allen gelijk zijn.
Volgens enkele exegeten gebruikt Matteüs dit woord paliggenesia dan ook om de oude verschillen af te schaffen, en om de neiging binnen de christelijke gemeenschap om de een boven de ander te plaatsen zo veel mogelijk te beperken. Dat is dus helemaal in lijn met wat Jezus in onze Matteüstekst benadrukt: ‘Maar gij moet u geen rabbi laten noemen. Gij hebt maar één meester en gij zijt allen zusters en broeders. En noemt niemand van u op aarde vader; gij hebt maar één vader, de hemelse. En laat u ook geen leraar noemen; gij hebt maar één leraar, de Christus.'
Jezus zegt dit na zich nogal kritisch over de godsdienstige - vaak zelfaangestelde - overheden van zijn tijd uitgelaten te hebben. We horen hier een echo van de - nogal volkse! - profeet Maleachi, die het niet over schriftgeleerden en Farizeeën, maar over priesters heeft. Maleachi verwijt die priesters niet alleen de derderangs kwaliteit - ongeschikt voor menselijke consumptie - vee dat ze God offeren (1,8), maar vooral ook hun onrechtvaardige discriminatie van vrouwen, weduwen, wezen, gastarbeiders en vreemdelingen. Hij zegt hun in de naam van God: ‘Hebben wij niet allen één vader? Heeft niet één God ons geschapen? Waarom bedriegen wij elkaar dan?'
Dit alles wil niet zeggen dat alle autoriteit wegvalt. Natuurlijk niet. Als dat waar zou zijn, dan zou ook het woord van de profeet zelf niet beluisterd behoeven te worden. De profeet spreekt in de naam van God. Maleachi weet goed dat hij iets te zeggen heeft, en dat hij - ondanks de gevaren die daaraan verbonden zijn - dat ook moet zeggen. Hij wil gehoord worden. Dat wil Jezus ook. Jezus maakt het heel duidelijk dat hij de leraar is. Er moet dus geluisterd worden. Daar gaat het juist om. Er dient naar God geluisterd te worden. We dienen dat allemaal te doen. Wij zijn dus allemaal gelijkelijk luisteraars. De een heeft daarbij niets voor op de ander, we leven allemaal onder dezelfde verplichting, we worden dan ook allemaal aangesproken.
Als dit vergeten wordt raken we in allerhande moeilijkheden. Ieder van ‘boven af’ veroordelen van welk kwaad dan ook, geeft de indruk dat dit alleen maar daar ‘boven’ geweten wordt. Het ziet het weten en ‘geweten’, het morele inzicht en het gezonde oordeel van anderen over het hoofd. Het respecteert de anderen niet, en je krijgt onvermijdelijk een tweedeling van zij die het weten, en zij die het niet weten. En in dit verband van zij die met God zijn, en zij die dat niet zijn.
We moeten samen naar Jezus luisteren. We staan allen gelijkelijk voor hem. Bij het organiseren van Gods huishouden dienen we daar rekening mee te houden. Er zijn hier geen eersten en geen laatsten, dat is nu juist de ‘nieuwe orde'.