Zo’n brief als de tweede naar Timoteüs klinkt eigenaardig, als je denkt dat die door Paulus zelf geschreven is. Het gaat zoveel over hemzelf, over zijn bijdrage, over zijn beginselen, zijn mond en zijn gevangenschap. Het klinkt vreemd om het op een dergelijke manier over jezelf te hebben. Zeker in combinatie met de evangelietekst van Lucas, waarin Jezus ons allemaal ‘gewone knechten’ noemt. Een term die meestal wordt vertaald met ‘onnutte knechten'.
Het is daarom goed te bedenken dat volgens veel exegeten de brieven aan Timoteüs niet door Paulus geschreven werden, maar door een bewonderaar van hem, die een generatie later leefde. Zo’n brief ontleent haar waarde dus niet aan Paulus als auteur, maar aan het feit dat ze in de oude kerkgemeenten gebruikt werd. De brief schrijft nogal wat aan Paulus toe. Dat doe je ook gemakkelijk als je het hebt over een ander die je bewondert. Als diezelfde mensen het dan over zichzelf hebben doen ze dat vaak helemaal anders.
Je kunt geestdriftig over de talenten van iemand als Beethoven - of welke andere artiest dan ook - spreken, om dan van zo iemand zelf te horen dat zij of hij eigenlijk niet weet waar het allemaal vandaan komt. Waar komen de woorden van de dichter, de vormen van de beeldhouwer, de ruimteconcepties van de architect, de gebeden van de mysticus en de sonates van de componist vandaan? Niet van henzelf. Als Paulus in zijn eigen brieven over zichzelf spreekt, weet hij dat wel. Hij vergeet nooit een ‘onnutte’ dienstknecht te zijn. Een van de dingen die hij in zijn brieven steeds herhaalt - behalve in zijn brief aan de Galaten - en vaak begint hij er zelfs mee, is zijn dankbaarheid.
Enkele jaren geleden maakte de film Amadeüs nogal furore. Het was een film die iedereen diende te zien. Wekenlang stonden er in de grotere Amerikaanse steden rijen kijkers voor de bioscopen om deze rolprent te zien, waarvan de kern een theologische kwestie is. Het gaat over een biecht, waarin Salieri bekent dat hij waarschijnlijk de oorzaak is van Mozarts dood. Hij ‘vermoordt’ hem omdat hij in zijn eigen leven iets nooit begrepen heeft. Hoe was het mogelijk dat Mozart, volgens Salieri een vulgaire en oppervlakkige persoon, zo vol zat met de mooiste muziek. Hij, Salieri, vroom, en intens aan God toegewijd, had steeds moeite om zijn muziek bij elkaar geschreven te krijgen. Die losbol, Mozart, hoefde maar achter een stuk papier te zitten om dat onmiddellijk vol te kunnen schrijven met de allermooiste muzikale invallen en uitwerkingen.
Om die ‘gratuïteit’ gaat het in de tekst van Lucas. Het geloof waar de leerlingen om vragen, en waar Jezus op zinspeelt, is dat vermogen om van binnenuit zó geïnspireerd en begeesterd te zijn dat je van alles kunt doen. Het is God die ons de geest schenkt om niet, niet ten bate van onszelf, maar voor de anderen. We blijven steeds alles aan hem verschuldigd. We blijven gewone knechten, bedienden.
Als de kracht inderdaad niet van jezelf komt, maar van iets wat je van binnenuit om niet gegeven is, dan moet je daar rekening mee houden. Het is een gift en geen verdienste. In de film Amadeüs komt dat - hoewel misschien onbedoeld - heel goed uit. Salieri meent dat hij vanwege zijn soort van leven inspiratie verdient. Hij wijdt zich toe aan God, en daar dient hij voor betaald te worden. Volgens hem kun je dus je ‘genade’ verdienen. Hier faalt hij en slaagt Mozart. Salieri kan dan ook niet dankbaar zijn. Hij krijgt niet wat hij meent te hebben verdiend. Mozart staat anders en vrijer in het leven en componeert er onbekommerd en vrolijk op los.
Je kunt ook op een andere manier de fout van Salieri maken. Milicent, een weduwe in de vijftig, bezoekt een van haar vriendinnen die een pijnlijke ziekte heeft. Ze krijgt de ingeving om haar handen op haar zieke vriendin te leggen, die dat als helend ervaart. Ze zegt dat, en Milicent trekt haar handen terstond terug. ‘Het is onmogelijk dat God zo’n gave aan een zondig iemand als ik kan geven.’ Ook in zo’n geval komt niet door wat zo iemand wellicht als een charisma voor anderen gekregen heeft. Het is moeilijk toe te geven bediende te zijn!