Na een twintig jaar in Oost-Afrika geweest te zijn, word je zelfs als Nederlander gevoelig voor culturele verschillen. Je begint op den duur aan den lijve te voelen dat je zo maar niet op zijn ‘noordelijks’ te werk kunt gaan. Er komt heel wat hermeneutiek aan te pas als je je preek voorbereidt, of als je wat dan ook eet, drinkt, zegt of doet.
Het was de gegroeide gevoeligheid voor die soort complicaties, die me bij mijn eerste pastorale optreden in de Verenigde Staten - aan mijn pastor in Baltimore (Maryland) deed vragen, of er iets was, waar ik speciaal rekening mee moest houden. De pastor, over de zeventig jaar oud, zei me dat er inderdaad zo iets was. ‘Je moet er rekening mee houden dat ongeveer 40 tot 50% van de volwassenen voor je - misschien wel meer -, voor de tweede of derde keer getrouwd is.'
Het is een moeilijkheid, die niet alleen in Noord-Amerika bestaat. Misschien dat daarom de tekstkeuze uit Marcus niet alleen maar Jezus’ discussie over huwelijk en echtscheiding geeft, maar er een tweede tekst over Jezus’ voorkeur voor kinderen aan toevoegt. Maar zelfs als je voor de langere tekst kiest, blijft die eerste discussie - die over het huwelijk - staan. Een tekst die - voor zo’n Amerikaanse parochie - op het eerste gezicht inderdaad wel moeilijkheden zal opleveren. Toch is dat de vraag. Je leert in de logica, dat je de betekenis van een tekst moet beperken tot wat ze minimaal zegt. Als iemand zegt dat Piet niet komt als het regent, zegt die tekst alleen dat. Er wordt niets gezegd over wat Piet zal doen als het niet regent.
Wat zegt Jezus in Marcus’ tekst over huwelijk en huwelijkstrouw? Waar reageert hij tegen wanneer ze hem de vraag stellen of een man een vrouw mag verstoten? Want dat is hun vraag.
Hij antwoordt hun met een tegenvraag: ‘Wat zegt Mozes ervan?’ ‘Mozes heeft toegestaan een scheidingsbrief te op te stellen en haar weg te zenden.’ Jezus citeert dan een tekst die ouder is dan die van Mozes. De tekst uit Genesis, waarin man en vrouw geschapen worden als gelijken, en die in die gelijkheid besluiten te trouwen.
Hij verklaart hun waarom Mozes die gelijkheid niet langer respecteerde. Hij deed dat niet, zegt Jezus, omdat hun harten verhard waren. In de tijd die er lag tussen Mozes en de schepping was er iets gebeurd. De oorspronkelijke gelijkheid was verbroken door het invoeren van een patriarchale structuur met de man als centrum. Dat was niet de bedoeling van het scheppingsverhaal. Het was dus zo ook Gods bedoeling niet.
Hij versterkt zijn argument met een tweede citaat uit Genesis: ‘Zo komt het dat een man zijn vader en moeder verlaat en zich zo aan zijn vrouw hecht dat zij volkomen één worden.’ De implicatie van deze tekst is, dat een vrouw niet aan een man in eigendom gegeven wordt om ‘zijn’ familie- en levenslijn voort te zetten. Hij moet juist dit patriarchale familiepatroon verbreken om samen met zijn vrouw in gelijkheid één te zijn. Het is die door God gewilde gelijkheid en eenheid die geen mens mag verbreken.
Jezus heeft het hier dus niet over een echtscheiding als zodanig. Hij reageert tegen de ongelijkheid in de verhouding van man en vrouw die bleek uit de vraag die ze hem stelden.
Later, als ze eenmaal veilig ‘thuis’ zijn gaan zijn leerlingen dieper op de zaak in. Dat gaat ook beter in privé, dan in het openbaar. Daar - ‘thuis’ - accepteert Jezus de realiteit van een echtscheiding. Hij doet dat op een manier dat én man én vrouw gelijke rechten en plichten hebben. Beide partijen hebben het recht om het initiatief te nemen, maar beiden moeten ook de verantwoordelijkheden en beperkingen aanvaarden die de dood van hun huwelijk meebrengt.
Zoals in de catechetische traditie van 1Kor. 7,10 sluit Jezus een hertrouwen uit, in het geval dat de twee in hun huwelijk werkelijk - lijfelijk en geestelijk - één waren, hetgeen niet steeds gebeurt.
Ieder die weet hoe tragisch het doodgaan van een huwelijk is waarin dit wél gebeurde - het uiteen gescheurd worden van twee die ooit in liefde ‘één vlees’ waren - kunnen het nauwelijks oneens zijn met Jezus’ pleidooi, om dat wat God één maakte niet te scheiden. Het is vaak juist tijdens dat ‘sterven’ dat de twee ontdekken hoezeer ze in elkaar geëngageerd waren. De as van het oude vuur kan bitter zijn.