Ziel en lichaam, de mens een bezield lichaam. De tweede lezing met de woorden van Paulus over het lichaam is geen homiletische hoogtopper. Het toch maar wagen. Wat zijn we zonder lichaam? Wij mogen niet vergeten dat ik niet alleen maar een lichaam heb, maar dat ik een lichaam ben, geseksualiseerd en van symbolen doordrongen. Wij zijn opgenomen in een groter context, in het ‘mystiek’ lichaam als families, groepen, naties, culturen (H. De Dijn).
Wanneer de Heer roept, roept Hij ons met onze lichamelijkheid. Zelfs in de slaap kan Hij tot ons spreken (1. Sam.3,3). Maar Hij verwacht dat wij dan opstaan en in beweging komen om met Jezus mee te gaan (Joh. 1, 39).
Wij leven en bewegen
De pittige versjes met diepe gedachten van cabaretier Toon Hermans zetten vaak aan tot verwondering en bewondering.
Heeft u ook wel eens het gevoel
dat we dagen overslaan en vergeten
te leven?
Maar af en toe
dan kijk ik naar mijn handen,
heel bewust
en dan laat ik tot mij doordringen
hoe geweldig dat het eigenlijk is
dat die handen kunnen bewegen.
Niet alleen onze handen bewegen, maar gans ons lichaam. De longen ademen voortdurend in en uit. Het bloed stroomt door de aderen en het hart klopt. Het lichaam is geen klomp vlees, maar een bezielde werkelijkheid. Het heeft zijn bepaald gewicht en zwaarte. Het breekbare lichaam beperkt mij en bindt mij aan tijd en ruimte. Maar zonder lichaam leef ik niet. Het is onze beste vriend, maar ook onze ergste vijand bij ziekte, handicap en aftakeling. Gans ons leven door zijn we begaan met onze lichamelijkheid. Het lichaam bestaat niet los van mij. Ik heb een lichaam en ik ben een lichaam. Mijn lichaam bepaalt mijn nabijheid en mijn afstand tot anderen. Het heeft zijn rol in de relatie met de medemens. Elke mens verschilt. Geen twee dezelfde vingerafdrukken, geen twee met de zelfde DNA samenstelling.
Het kwetsbare lichaam vraagt zorg. We moeten het voeden en kleden, het ontwikkelen op het ritme van arbeid, rust en beweging. We kunnen het lichamelijke aspect zo overschatten dat dit leidt tot verafgoding. We kunnen het zo verlagen dat het gaat tot lichaamsverachting (Leven vanuit het geloof. Leidraad voor het toegepast christen-zijn, blz. 296-298).
Er is veel te doen om het lichaam. Brugge organiseerde in het Memlingjaar de druk bezochte tentoonstelling Corpus. In Anderlecht was er een tentoonstelling met geplastificeerde lichamen van de omstreden, anatoom Gunther von Hagens. De barokschilders hadden geen angst voor het lichaam. De tentoonstelling ‘Sensatie en Sensualiteit; Rubens en zijn erfenis’ trok veel bezoekers naar Bozar. De meester-schilder Rubens (1577-1640) was een eigenzinnige vakman en zette scènes neer vol geweld en wellust, maar ook met compassie en elegantie. In het M-Museum Leuven was Vesalius (1514-1565) te gast, de Godfather van de moderne geneeskunde, de eerste verkenner van de anatomie van het menselijk lichaam.
Zintuigen komen meer aan hun trekken in een katholieke traditie, in onderscheid met de protestantse. Karnaval wordt gevierd in landen met een katholiek verleden. Er is een cultureel onderscheid tussen de puriteinse Victoriaanse tijd en zuidelijke landen met een katholieke stempel (Predigten von P. Martin Löwenstein SJ).
Paus Johannes Paulus II heeft van 1979 tot en met 1984 zijn wekelijkse catechese gewijd aan een theologie van het lichaam.
Meer dan
Het lichaam is meer dan een karkas en een omhulsel, om het alweer met Toon Hermans na te zeggen.
Als ik alleen maar was
een kop op een karkas,
had mijn bestaan geen zin.
Goddank er zit iets in.
Ik weet niet hoe het heet.
Een ziel? een kern? een pit?
Mijn moeder zei:"’t is God,
die ergens in ons zit…"
Maar soms voel ‘k me zo leeg.
*En onze lieve Heer,
van wie mij werd verteld,
vind ik dan nergens meer.
*
*Maar als ik op een dag
wat naar de bloemen kijk,
dan denk ik telkens weer:
Mijn moeder had gelijk!
*
Dankzij ons lichaam zijn we verbonden met de natuur en met al wat leeft. Het lichaam straalt uit wie wij zijn. Elke mens van veertig zou verantwoordelijk zijn voor zijn uitzicht. “Het lichaam is de plaats waar ik thuis ben. In deze plaats kan ik God binnenlaten (bijv. in een ontvangende gebedshouding), en een ander (bijv. bij een omhelzing) en de wereld (bijv. etend en drinkend). Misschien moeten wij de volgorde omkeren. God, de ander en de wereld zijn nog wel eerder thuis in ons lichaam dan wij zelf. Voor ik mijzelf kende, ademde ik reeds, werd ik reeds omhelsd en ben ik gedoopt” (Willem Marie Speelman, Het lichaam van de franciscaanse spiritualiteit, Franciscaans studiecentrum).
Het lichaam verdient eerbied. Eerbied voor ons eigen lichaam en dit van een ander, vooral voor dit van de allerzwakste. Eerbied ook voor het dode lichaam. De christelijke begrafenisliturgie gaat er heel teder mee om. Mensen krijgen bij hun heengaan het beetje wierook toegezwaaid, die hun tijdens hun leven vaak was onthouden.
Ledematen van de verrezen Heer
Paulus zette zich na zijn bekering totaal in voor Christus. Hij diende hem met al zijn geestelijke en lichamelijke krachten. Hij is de grote pleitbezorger van de christelijke vrijheid. Die vrijheid is geen losbandigheid. Omwille van seksuele misbruiken in de gemeenschap van Korinte reageert hij en maakt hij bedenkingen over het lichaam. Hij is geen moraalridder en moraliseert niet. Hij blijft niet hangen bij algemene welvoeglijkheidsregelen. Paulus geeft enkele grondlijnen van de christelijke ethiek. Hij ziet de mens in zijn verbondenheid met Christus. Het lichaam is tempel van de Geest. Dit inzicht verwerpt meteen elke verachting van het lichaam. Christus is mens geworden. Zijn Geest woont in ons.
Gij hebt, o God, dit broze
bestaan gewild,
hebt boven ’t naamloze
mij uitgetild -
Laat mij dan dankbaar leven
de volle tijd,
geborgen in de bevende
zekerheid,
dat ik niet uit dit smal en
onvast bestand
van mijn bestaan zal vallen
dan in uw hand (Ad den Besten)
God vraagt dat wij Hem eren met ons lichaam. Het vijfde levensgebod wijst op de zorg voor het leven. “Met uw eerbied omringen wij het leven, aan ons toevertrouwd” (Geloofsboek, blz. 174). “God vindt zijn glorie in de levende mens: maar een mens vindt pas het echte leven in het zien van God” (Sint Ireneus). Zonder lichaam kunnen wij niet bidden, knielen, staan, zitten, dansen, de handen vouwen, rustig ademen, wandelen. Rechtopstaand, de handen uitgespreid mogen wij de Heer onze dank uitzingen:
In U leven, bewegen en zijn we.
Zolang wij in dit lichaam zijn,
ondervinden wij elke dag uw liefde;
meer nog, Gij verzekert ons van het eeuwig geluk:
want als eerste gave bezitten wij de Geest
die Jezus van de dood heeft opgewekt.
Zo hebben wij het vaste vertrouwen
dat het paasmysterie voor altijd ons deel zal zijn.
(Prefatie door het jaar VI).