Na de vreugde van kerstdag ontwaken we vandaag in een gezinsdrama: de vlucht van de heilige familie naar Egypte en de terugkeer ervan. Een gezin in beweging. Geen filmopname. Het verhaal vertoont heel wat raakpunten met de geschiedenis. Maar het werd met rijke bezinning doorweven.
* Het staat historisch vast dat Herodes de Grote in zijn laatste levensjaren aan vervolgingswaanzin leed, en uit vrees voor troonopvolging heel wat mensen ook uit eigen familie, zelfs eigen zonen liet afslachten. Daarin past de kindermoord van het kleine Bethlehem volkomen, al is die vermoedelijk niet zo massaal geweest in verhouding tot andere wreedheden die onder Herodes zijn gebeurd.
* Egypte vormde toen met Palestina sinds 30 jaar een nationale eenheid onder het Romeinse Rijk. Reeds onder de koningentijd en in de tijd van de Makkabeeën was Egypte een vluchtoord. Sinds de ballingschaptijd leefden daar Joodse nederzettingen. En tijdens Jezus’ leven namen verdachte gezinnen als politieke vluchtelingen de wijk naar Egypte, een haalbare trip van 5-6 dagen te voet.
1. Dat vluchtverhaal draagt een rijke symbolische betekenis.
Matteüs schreef voor Joodse christenen, en gebruikte de rabbijnse leerwijze van de synagoge: ze overwogen het actuele gebeuren in het licht van wat God voorheen al had gezegd of gedaan.
-
Net zoals bij de aankondiging van Jezus’ geboorte staat Jozef weer centraal. Zijn naam komt in dit verhaal viermaal voor. De anderen worden niet bij name genoemd. Uit zijn mond komt geen verklaring. Hij luistert, gehoorzaamt en handelt. Tot hem wordt gezegd: “Sta op (Hebr. Koem)”, een oproep die steeds maar doorheen heel de Bijbel terugkeert. God doet mensen opstaan. Hij laat ze rechtveren. Jozef staat op. Het is nacht, volle nacht. Hij moet alleen maar geloven. Die eenvoudige man moet de Redder van de wereld redden. Ook hier kiest God de kleine, de arme-naar-de-geest. God verbaast altijd. Hij verrast, handelt paradoxaal. Maar juist daarin ervaren we God op zijn best. Spontaan denken we aan die andere Jozef, ook zoon van Jacob, die naar Egypte werd gebracht om ten slotte Israël uit zijn nood te redden, en het daar tot het volk van God te laten uitgroeien.
-
Maar er is meer. Na de dood van Herodes komt de engel terug met hetzelfde woord: ”Sta op”. Het wordt nu de terugkeer uit Egypte. Hij trekt naar Nazaret, in het Galilea der heidenen, buiten het gebied van de nieuwe vorst Archelaüs. Die was nog meer te duchten dan zijn vader. Matteüs ziet Jezus als man van Nazaret waar Hij groot werd: “Nazarener”. Daarin klinkt het woord “neser”, rijsje of spruit uit de stronk van Isaï, vader van David. Zo moesten Joodse christenen dit horen. Tegelijk ziet hij in Hem een figuur als Mozes, die eertijds zijn volk uit de slavernij van Egypte had geleid. De gedachte “Jezus als andere Mozes” zal heel zijn evangelie verder overstemmen.
2. Ook bij ons is het gezin vandaag een vluchtend of zelfs een “vluchtig” gezin geworden.
Zoals Matteüs het vluchtend gezin van Jezus liet zien in het licht van wat profeten hadden gezegd, mogen wij ook de gezinnen van onze tijd even scannen in het licht van ons geloof. Er zijn heel wat gezinnen op de vlucht. Denk aan de migranten. Maar bij ons treffen vooral de vele vluchten “uit het gezin”. Sociologen beschouwen de actuele gezinsvluchten vanuit diverse invalshoeken:
-
Daar is vooreerst de voortschrijdende privatiseringstendens. In het begin van vorige eeuw waren er nog grote gezinnen, zelfs uitgebreid met weeskinderen en knechten. Later kwam afslanking, niet alleen door het dalend geboortecijfer, maar door de versnippering in het gezin zelf: iedereen kreeg een eigen bed, liefst ook een eigen kamer, eigen muziekinstallatie… tot men apart ging wonen. De vlucht weg van huis, weg van de vertrouwde omgeving, naar relaties op afstand en op internet… Individuele geborgenheid werd vervreemding of vereenzaming die soms tot depressies voerde.
-
De invloed van de buitenwereld ging het gezinsleven zo geruisloos aantasten, dat het ook een vlucht werd uit de vertrouwde levensstijl, uit geloof en traditie,uit familiale verbondenheid. School en CLB bepalen de toekomst van het kind, maar ook de coach en de trainer, de media en heel de socio-economische evolutie determineren. Er is zorg en verdriet bij ouders en grootouders die de vlucht niet meer volgen, en de opvoeding van hun kinderen nauwelijks nog in handen hebben.
-
Er is ten slotte de vlucht uit zichzelf, naar nieuwe behoeften gecreëerd door de consumptie. Het ‘ik’ schijnt centraal maar in feite komt men tot zelfvervreemding. Echtgenoten gaan uit werken, leven naast elkaar en niet meer in elkanders hart. Dan komt de ontrouw. De kinderen worden spiritueel dakloos. Nieuwe samenlevingsvormen, gesteund en zelfs bevorderd door nieuwe wetten, ondermijnen en discrimineren het ware en natuurlijke gezin. In zijn recente afscheidsrede stelde de Nederlandse hoogleraar Kees Hoog van Wageningen de vraag “Over het einde van het gezin.” Toen Mother Teresa haar nobelprijs ophaalde, merkte ze op: “Ik heb in de sloppenwijken van India nooit zoveel ellende gezien”. En Phil Bosmans sloot aan: “Hoe arm is de familie in rijke landen ?”
* Tot Jozef zei de engel: “Sta op”. Jozef en Maria hebben geluisterd en de bedreigingen van hun gezin overleefd. Jezus kon bij hen opgroeien als in een haven van geloof, gebed en wijsheid. Nu zegt God ook tot onze samenleving: “Sta op”. Jongeren hebben de warmte nodig van een familie, een Nazaret waar liefde en biddend geloof een sfeer scheppen van hoop en vertrouwen. Zulke gezinnen, zei Roger Pauly, voorzitter van de Gezinsbond, zijn de behoeders van de toekomst.