Bij het horen van deze woorden van het evangelie worden wij misschien wel een beetje wrevelig. Het is allemaal heel mooi gezegd: geen weerstand bieden aan het onrecht, ook je bovenkleed, je overjas, laten afnemen, twee mijl meegaan, je vijand liefhebben… allemaal heel mooie woorden, maar wie dit echt in praktijk wil brengen, zal letterlijk en figuurlijk vlug in zijn hemd staan. De wereld draait toch wel op heel andere scharnieren.
In deze maatschappij mag je de kaas niet van je brood laten eten of je ligt vlug in een hoekje, in de zakenwereld gaat het eenvoudig hard tegen hard en wie daar niet tegen kan moet zijn matten maar rollen, daar gelden alleen de harde wetten van de concurrentie.
Wij weten dat allemaal wel, wij leven nog ongeveer van de mentaliteit oog om oog en tand om tand, maar of we daar zo gelukkig mee kunnen zijn, dat is de vraag. Want zo komen we in een onmenselijke samenleving terecht, waarin het recht van de sterkste triomfeert en waar de zwakke mens steeds meer marginaal wordt. Het is de weg van haat naar wraak, van kwaad naar erger, van betaald zetten en terugbetalen en zo komen we in een spiraal van geweld terecht die zonder uitzicht is.
En deze mentaliteit speelt nog veel radicaler op het schaakbord van de internationale politiek: als daar de een zich bewapent, bewapent de ander zich dubbel, als de een schiet met een geweer, antwoordt de ander met een kanon, als de een een tank bouwt, bouwt de ander een bommenwerper. Is van deze mentaliteit dan heil te verwachten?
Nee, zegt Jezus in zijn bergrede, je moet de duivelse kringloop van het kwaad weten te doorbreken door de liefde. Als je kwaad met goed weet te vergelden, dan schep je iets nieuws, dan doorbreek je de scheidingsmuren van de angst, die de mensen tegen elkaar opstelt met gebalde vuisten. Je moet iets zichtbaar maken van de Vader in de hemel, die zijn zon even goed laat schijnen over de slechten als over de goeden. De liefde zal steeds vindingrijk genoeg zijn om telkens weer wegen en middelen te vinden om de spiraal van het kwaad te doorbreken. J. de Graaf vertelt in ‘Gesprek met de bergrede’ van een bewaker die in het concentratiekamp elke avond dezelfde man uitzocht om die af te ranselen. De andere gevangenen moesten dit tafereel avond na avond met machteloze woede aanzien. Zij wisten immers dat deze terreur niet te stoppen was, en dat, als zij geweld zouden gebruiken, dit alleen nog maar groter geweld zou uitlokken. Maar op een avond stapte een van de medegevangenen op de bewaker af en zei: ‘Als je dan beslist iedere avond iemand moet afranselen, dan neem vanavond mij maar eens voor de variatie’. De bewaker stond verwonderd, zo iets had hij niet verwacht en na enige aarzeling zei hij: ‘Goed, ik zal vanavond jou nemen en niet de ander en omdat jij jezelf vrijwillig hebt aangeboden mag je zelf zeggen hoeveel slagen ik je geven zal’. De gevangene antwoordde: ‘Dat laat ik aan jouw geweten over’. Dat was de tweede verrassing voor de bewaker, hij dacht dat iedereen hem zou beschouwen als iemand die geen geweten had en daarom antwoordde hij ook: ‘Ik heb geen geweten’. ‘Natuurlijk heb je een geweten’, antwoordde de gevangene, ‘anders had je mij al lang afgeranseld’. Toen was de aardigheid er voor de bewaker af. Hij verdween zonder iets te zeggen en hij is nooit meer teruggekomen om zijn slachtoffer af te ranselen. Dat was ontwapenende goedheid, de houding van deze gevangene was zeker in overeenstemming met datgene wat Jezus ons wil zeggen in dit evangelie.
Bismarck zei dat men met de bergrede geen staat kan opbouwen. Maar grote namen van onze tijd bewijzen dat de bergrede voldoende inspiratie geeft om een volk door geweldloos verzet op de weg naar de bevrijding te voeren. Ghandi, M.L. King, Mgr. Romero bewijzen dat je met de liefde de duivelse kringloop van het kwaad kunt door¬breken. Wanneer de haat van de vijand niet meer gevoed wordt met haat, wordt de haat niet meer groter, dan hoeft er geen overwinnaar of overwonnene, geen winnaar of verliezer te zijn, dan komt ruimte vrij voor dialoog en vertrouwen. Als wij in onze tijd vrede en gerechtigheid zoeken, dan moeten wij ons willen laten inspireren door de bergrede. En als we de richtlijnen van de bergrede nog niet helemaal kunnen onderhouden, laten we dan toch proberen, ons daaraan te houden voor zover wij het kunnen.