Het is me het evangelie wel, dat verhaal dat we zojuist hoorden. Er worden tenminste een aantal krasse uitspraken gedaan. We kunnen pas leerling zijn als we onze vader en moeder, onze partner en onze kinderen, onze broers en zussen en zelfs ons eigen leven haten. Moeten we dit letterlijk opvatten? Wat bedoelt Lucas hier anders mee? Wees gerust: Lucas is bewust aan het overdrijven. Het is een manier van praten die in die tijd gebruikelijk was bij joodse rabbi’s. Ze waren gewend soms zo te overdrijven dat de mensen wakker schrokken en zich afvroegen: wat krijgen we nou? Ze gingen extra actief luisteren wat de rabbi eigenlijk wilde zeggen. De bedoeling van Lucas met deze woorden kun je alleen afleiden uit de regels die eromheen staan. Het verhaal van Jezus eindigt met een moraal: niemand van ons kan een goede leerling zijn als wij ons niet losmaken van ons bezit. Bij bezit denken wij snel aan geld en aan goederen. Maar in dit verhaal moeten we het denk ik breder verstaan. Al wat je bezit is al wat tot je gewone leven, tot de gewone gang van zaken in je leven behoort. De vaste patronen, dat wat je normaal vindt. Het vaste decor, waarbinnen je leven zich afspeelt. Als je bezit zo opvat, dus in meer figuurlijke zin, dan wordt ook duidelijk waarom Jezus het heeft over je eigen familie; over ouders, broers en zussen, je partner, je kinderen. Wat wij binnen een familie normaal vinden, de regels die we hebben, onze manieren, ze spelen een grote rol in hoe we naar onszelf en naar de toekomst kijken. Je doet het zus en zo, en dat vind je logisch, want zo heb je het van je ouders geleerd en zo wil je het ook doorgeven aan je kinderen.
Daar is allemaal niks mis mee. Maar wat we gewend zijn hoeft niet zonder meer samen te vallen met wat in Gods ogen wenselijk is. Wat wij normaal doen is daarmee niet meteen ook Gods wil. Jezus zegt eigenlijk: als je de wil van God wil doen, vraag je dan af wat die wil is. En koers niet automatisch op wat je geleerd hebt en wat normaal is. In de eerste lezing wordt het nog een tikkeltje scherper geformuleerd. We hebben wel allerlei gedachten over hoe God de wereld zou willen, gedachten over wat goed is en over hoe het hoort. Maar de schrijver van het boek Wijsheid is realistisch. Hij ziet dat er achter stellige meningen en overtuigingen vaak een flinke dosis onzekerheid en twijfel schuilt. We willen graag de indruk maken dat we wel doorhebben hoe het in de wereld toegaat. Maar is het niet zo dat we heel veel dingen niet begrijpen? De schrijver van het boek Wijsheid pleit ervoor om dat eerlijk toe te geven. Overschreeuw jezelf niet. Blijf zoeken naar de waarheid. Blijf in gesprek, en geef je mening voor een betere. Blijf open staan voor andere meningen en graaf je niet in in je eigen gelijk, of het gelijk van je familie of je vriendenkring, hoe groot die verleiding ook is.
Er zijn tegenwoordig in allerlei kringen trainingen in wat genoemd wordt ‘mindfulness’. Ze ziet het in de geestelijke gezondheidszorg maar ook wel binnen bedrijven: mensen worden getraind en trainen zichzelf om onbevangen te leren kijken naar zichzelf en naar situaties. Mindfulness wordt vooral gebruikt bij groepen mensen met een depressie, om te leren omgaan met die stoornis. Maar je kunt het ook tegenkomen in andere sectoren, waar mensen met elkaar willen leren om onbevangener en geconcentreerder samen aan iets te werken. Mindfulness komt uit het boeddhisme, maar het past ook binnen de christelijke traditie van meditatie en mystiek. Heel kort samengevat komt het erop neer dat mensen in acht bijeenkomsten leren zich via de adem te ontspannen, en dat zij vanuit die ontspanning onbevangen leren kijken naar alle gedachten en gevoelens die er in de stilte van de meditatie naar boven komen. Alleen waarnemen dus, en helemaal accepteren dat die gedachten en gevoelens er in je hoofd en in je lijf zijn. Maar er niet op ingaan, je er niet door op sleeptouw laten nemen. Als je dat leert komt er iets in je op gang: je gaat anders in het leven staan; je wordt minder slaaf van je eigen gedachten en gevoelens; je leert er wat meer afstand van te nemen, en juist daardoor ga je scherper waarnemen, meer het geheel zien, meer je vrijheid ontdekken om zelf vorm te geven aan je leven.
In het evangelie zie je twee voorbeelden van te werk gaan met of zonder mindfulness. In het eerste geval kan iemand zo bezeten zijn van het idee dat hij een toren moet gaan bouwen, dat hij niet kan wachten met het leggen van de fundering. Hij wordt vervolgens uitgelachen als het geld op is als hij aan de muren toe is. In het andere voorbeeld kan een koning zich laten meeslepen door zijn oorlogszuchtige gevoelens; hij trekt met zijn leger ten strijde. Maar de vijand is veel sterker, en dat had hij kunnen weten. De bezetenheid van die bouwer en van die koning, hun gefixeerd zijn op hun ambitieuze plannen, zorgde ervoor dat er niks van terecht kwam. Mensen die ervaring hebben opgedaan met mindfulness, bijvoorbeeld in de psychiatrie, leren die bezetenheid, die fixatie op hun eigen gedachten en gevoelens los te laten. Ik denk dat zij ook goed kunnen aanvoelen wat Jezus zegt in het evangelie. Als je iets wilt aanvoelen en begrijpen van wie je zelf bent en wie God is, dan zul je op een aantal punten afstand moeten leren nemen van wat je altijd gewoon was te doen. Je zult afstand moeten leren nemen van gewoonten en denkpatronen die je misschien van jongs af aan geleerd hebt, maar die je in de weg staan om te leren kijken naar wie je in wezen bent en naar wat God van je vraagt. Dat afstand leren nemen kan, gewoon door te leren luisteren naar die signalen die je normaal negeert. De signalen van je lichaam, de boodschap van sommige dromen en van je intuïtie, de signalen van Gods Geest, van de wijsheid die God je geschonken heeft. Moge die onbevangen houding in ons groeien in het komende jaar. Het zal ons leren beter om te gaan met pijn en verdriet, maar ook om veel meer te genieten van al wat God ons geeft.