Gastvrijheid is allerminst een evidentie. Als verwanten van chimpansees en bonobo’s hebben we de eerder de neiging om ons territorium af te schermen, de lekkerste hapjes voor onszelf in te pikken, de beste slaapplaats op te eisen, enz. Ik mag daarbij niet overdrijven, want recent onderzoek heeft aangetoond dat ook bij de apen belangeloos gedrag voorkomt. Mensen hebben de neiging hun bezit af te bakenen, zich af te schermen, hun collectieve rijkdom en cultureel bezit te verdedigen tegenover de buitenwereld die men als een bedreiging ervaart. Vanuit een evolutionair denken kan men gerust stellen dat ons dit gedrag als ingebakken zit en dat een andere betekeniswereld, vb. een religieus gebod, ons moet treffen willen we ons anders gedragen en open opstellen.
Anderzijds wijzen hedendaagse filosofen (o.a. G. Bataille) erop dat men in de voorbije tijd zich teveel door dit Darwinistische denken heeft laten beïnvloeden en dat de mens even oorspronkelijk een andere persoonlijkheid in zich draagt. De mens is eveneens tot vriendschap in staat, tot gastvrijheid, tot verspillen en soms verbrassen van zijn bezit. De mens is niet alleen dat vechtersbaasje dat met gesloten vizier loert naar de ander, maar ook de flierefluiter, de onbezorgde dagjesmelker, de spontane en liefdevolle vriend en lotgenoot, diegene die zich laat ontroeren of vertederen door de kwetsbaarheid van een ander. In die context zou ik denken dat het religieuze gebod tot gastvrijheid vooral een beklemtoning is van wat spontaan in ons leeft, maar dat dikwijls overwoekerd wordt door die andere, egocentrische, angstige kant.
Wanneer ik vanuit deze achtergrond opnieuw de lezingen van deze dag overdenk, dan ben ik vooral getroffen door de onverwachte overvloed, de onberekende toegift die mensen in gastvrijheid te beurt valt. Gastvrijheid zorgt voor een onverwacht geluk, een explosie van leven en lichtheid. In het verhaal over Abraham en Sarah wordt dit uitgedrukt met de belofte van vruchtbaarheid. Ook al zijn beiden de gebruikelijke leeftijd voorbij, toch zal hun een kind worden gegeven, en met het kind toekomst, perspectief, huiselijke warmte, een onverwacht gevoel met een overrompelend religieus vertrouwen. Zo is God, zo overvloedig als de blijheid van de gastvrijheid. Diezelfde overvloed spreekt ook uit het bezoek van Jezus aan Martha en Maria. De pointe van het verhaal is hier niet of je bij een bezoek allerlei lekkere hapjes moet klaar maken dan wel gastvrouw of gastheer te spelen door te zitten en te luisteren. De pointe is hoe gastvrij wij zijn om de persoon van Jezus op te nemen, en wellicht in het verlengde daarvan, de leerling (één van die 72) die later in zijn naam zal uitgezonden worden.
Na de dood van Jezus ging men dit invullen als: het Woord met heel zijn hart beluisteren, breken van het brood in Zijn Naam als symbool van die gastvrijheid. En in het verlengde daarvan ligt de parabel van de barmhartige Samaritaan, dat Lucas net voor deze vertelling heeft geplaatst. Telkens opnieuw richten de teksten zich tot dat stuk in ons dat niet berekenend is, dat zich niet wil laten beetnemen door een economie van overschotten en export, een stuk in ons dat plezier vindt in zichzelf verliezen, in nutteloos en soms belangeloos gedrag, dat durft leven zonder waarom en waartoe, maar opgaat in een leven volgens hier en nu. Misschien raken we meer geïnspireerd als we niet met opgeheven vinger verwijtend de noodzaak van de gastvrijheid benadrukken, maar wijzen naar het geluk en het gevoel van lichtheid dat men zo op het spoor kan komen.
De Wetgeleerde hoorde het Woord, maar op een rationele, rekenende wijze. Hij wilde een antwoord op de vraag ‘wie is mijn naaste’. Maar Jezus wees hem op de spontane, onverwachte ontmoeting met een gekwetste langs de weg. Je moet op dat ogenblik jezelf overgeven en loslaten in zorgende nabijheid. Het evangelie van vandaag trekt die gedachte door. Als de Heer spreekt, als je zijn Woord hoort, moet je spontaan alles loslaten om helemaal oor te worden, één en al luisteren met hart en verstand. Dan kan het wonder van bevrijding in jou zich voltrekken.