Palmzondag – Passie van de Heer-B 24 maart 2024
Evangelie: Marcus 14, 1-15, 47
Wat zegt Mgr. Romero ons op deze zondag?
Mgr. Romero geeft aan zijn preek van deze zondag de titel: “Vandaag komt de bemiddelaar van het nieuwe verbond naar ons toe”. Hij geeft verder echter geen commentaar bij de evangelietekst van deze zondag. Voor het samenstellen van de bouwstenen voor de homilie kiezen we een citaat uit zijn preek dat gelinkt is aan de evangelietekst (Mc 11, 1-10) die door de liturgische kalender wordt voorgeschreven voor de palmprocessie – meer bepaald het vers Mc 11, 10: ‘Allen die voor Hem uit liepen of achter Hem aan kwamen, riepen luidkeels: ‘Hosanna! Gezegend Hij die komt in de naam van de Heer.’
“In die ‘trouwe rest’ is de redding gelegen die God brengt, want daar komt de Zoon van David vandaan die vandaag wordt toegejuicht: ‘Gezegend is Hij die komt: Hosanna aan de Zoon van David!’ (…) Zij die Jezus twintig eeuwen geleden in Jeruzalem ontmoetten, waren mensen van hun tijd; ze droegen de hele geschiedenis van hun volk met zich mee, al de frustraties en ook de hoop van Israël*. Vandaag zijn wij Salvadoranen hier aanwezig met onze eigen geschiedenis, en niet alleen als volk in het algemeen - ieder van ons is hier aanwezig als iemand die persoonlijk voelt dat Christus ‘mijn’ Verlosser is, aangezien Hij de verlosser is van alle mensen. En* ik voel dat in deze palmprocessie van vandaag ten volle gebeurt wat zojuist in het Slotdocument van Puebla is beschreven: we herkennen er het gelaat in van de Latijns-Amerikaanse mens.
Er zijn in die processie de gezichten in te herkennen van kinderen die vanaf hun geboorte in armoede leven en hun kansen op ontplooiing belemmerd zien door onherstelbare geestelijke en lichamelijke gebreken; de gezichten ook van de rondzwervende en vaak uitgebuite kinderen van onze steden – zij die de vrucht zijn van armoede en morele desorganisatie van het gezin. We herkennen de gezichten van jongeren die gedesoriënteerd zijn omdat ze hun plaats in de maatschappij niet vinden; zij die gefrustreerd achterblijven door gebrek aan opleiding en werkgelegenheid, vooral op het platteland en in marginale stedelijke gebieden. Er zijn de gezichten van inheemse volkeren en vaak van Afro-Amerikanen, die, levend in de marge van de maatschappij en vaak in onmenselijke situaties, kunnen worden beschouwd als de armsten der armen; verder zijn er ook gezichten van kleine boeren, die als sociale groep op bijna ons gehele continent in de marge leven, soms beroofd van hun land en weggeduwd in een situatie van interne en externe afhankelijkheid, onderworpen als ze zijn aan commercialiserings-systemen die hen uitbuiten. Er zijn gezichten te zien van arbeiders die vaak onderbetaald worden en moeite hebben om zich te organiseren en om hun rechten te verdedigen; gezichten ook van werklozen, ontslagen door de harde eisen van economische crisissen en vaak het weerloze slachtoffer van ontwikkelingsmodellen die arbeiders en hun families onderwerpen aan kille economische berekeningen. We herkennen de gezichten van gemarginaliseerde mensen uit overbevolkte marginale wijken, die daarbovenop nog de dubbele impact moeten ondergaan van het gebrek aan materiële goederen, zeker in vergelijking met de opzichtige rijkdom van andere sociale sectoren. Er zijn de gezichten van ouderen, die elke dag talrijker worden, en die vaak gemarginaliseerd worden in de ontwikkelingsmaatschappij die het liever doet zonder mensen als zij die niet produceren… Al deze mensen, met al deze individuele gezichten één na één – zij vormen de processie van onze Palmzondag vandaag.”
Misschien zijn de processies van Palmzondag niet meer zo in bij Europese parochies en kerkgemeenschappen. In Latijns-Amerika echter blijven ze tot op vandaag nog altijd een belangrijke manifestatie van het volksgeloof. In 1979 ging in San Salvador de palmprocessie van de Calvariekerk naar de kathedraal. Voor Mgr. Romero representeerde het gelaat van elk van de mensen die in deze processie meeliepen de uitdrukking van de vele gezichten van het Salvadoraanse volk. Daarom herneemt hij in zijn preek van deze Palmzondag ook enkele zo duidelijke paragrafen uit het Slotdocument van Puebla.
De kleine mensen uit het Palestina van 2000 jaren geleden verwelkomden Jezus uitbundig bij zijn intrede in Jerusalem. Waarschijnlijk waren ze zich niet bewust van het fatale en brutale einde dat Jezus’ leven korte tijd daarna zou kennen. Maar die kleine mensen, met al hun miserie, hun vele frustraties, hun wanhoop én hun hoop – ze drukten één voor één uit dat in die Jezus Gods toekomst voor hen voelbaar nabij was. Koning David van weleer was al eeuwen lang uitgegroeid tot een Messiaans teken van Gods trouw aan Zijn volk – en daarom juichten zij Jezus toe als ‘de Zoon van David’. Ook al kunnen we ons vandaag geen historisch beeld meer vormen van wat daar in Jeruzalem op dat moment precies gebeurd is, toch laten de evangelies er geen twijfel over bestaan: die kleine (uitgebuite, verarmde, onderdrukte) mensen zagen in die Jezus die daar Jeruzalem binnenreed op een ezel opnieuw wat Licht van Godswege verschijnen op hun moeilijke weg naar verlossing en bevrijding. De God Die het volk uit de slavernij van Egypte had geleid, en Die hen uit de ballingschap van Assyrië en Babylonië had bevrijd, sprak hen opnieuw duidelijk aan in de gestalte van die Jezus. Zou nu het heilsmoment aangebroken zijn waar zij al zolang naar uitkeken?
Mgr. Romero actualiseert al die gezichten van de mensen die bij de intrede van Jezus in Jeruzalem langs de straten staan te juichen, en hij herkent er de gezichten in van zoveel kleine mensen van vandaag die slachtoffer zijn van de maatschappelijke dynamieken, met name van zoveel machten en krachten die hun levens in de greep houden. In de Palmprocessie ziet hij dan kinderen meelopen, jongeren, kleine boeren, arbeid(st)ers, werklozen, bewoners van marginale wijken en bejaarden. En hij beschrijft die groepen van mensen - zoals de bisschoppen dat deden in het Slotdocument van Puebla - in een taal die meer dan duidelijk het onrecht laat zien dat hen wordt aangedaan. In elk land, in elke stad van vandaag zijn deze groepen herkenbaar. Mgr. Romero nodigt ons uit om in de Palmprocessie (zij het dat die in het groot en in het openbaar op straat doorgaat, of misschien alleen nog maar een beetje symbolisch gehouden wordt binnen in of rond een kerkgebouw) al die gezichten duidelijk zichtbaar te maken en aanwezig te stellen. Wie zijn vandaag voor ons, in onze samenleving hier, die mensen die door de actuele ontwikkelingsprocessen worden uitgestoten, terwijl de macht en de rijkdom van enkelen alsmaar blijft aangroeien? Een goede voorbereiding van de liturgie voor Palmzondag kan zijn dat we die oefening even samen maken: laat ons een concreet gezicht geven aan al de slachtoffers in onze samenleving! Want als we de evangelische inspiratie van het gebeuren van Palmzondag willen vertalen naar onze situatie van vandaag, dan zijn zij de eigenlijke en de eerste aanwezigen in de Palmprocessie.
Laat ons ter voorbereiding van de liturgie en de homilie van vandaag dan ook nog even de teksten van het Slotdocument van Puebla aandachtig herlezen en van daaruit met heldergemaakte ogen rondom ons kijken: waar zien we en herkennen we die gezichten nu bij ons? Het Eerste Testament verwijst dan altijd weer naar de armen, naar de weduwen en wezen en naar de vreemdelingen in het volk. Jezus heeft het over wie honger en dorst hebben, ziek zijn, geen woning hebben, wie vreemdeling is of in de gevangenis zit. Laat ons hun gelaat zichtbaar maken, allereerst voor onszelf. En laten we al die mensen zo mogelijk ook zichtbaar aanwezig brengen in de palmprocessie van dit jaar. Maar laten we dan zeker niet vergeten om er ook de oorzaken van hun gemarginaliseerde situatie naast te plaatsen. Laten we de vinger leggen op de open wonden in onze samenleving. Mgr. Romero zegt: “… Dit is de processie van onze Palmzondag vandaag”. Wanneer we dan bij het begin van de viering een (gewijd) palmtakje ontvangen, wanneer we mee opstappen in de processie en dat palmtakje dan op het einde van de viering ook nog mee naar huis nemen - dat het ons dan moge herinneren aan die schreeuw om bevrijding van de armen langs de wegen van alle steden ter wereld vandaag, alsook aan ons geloof dat in die Jezus (in Zijn verhaal, in Zijn leven van toen), en ook in ons engagement op Zijn weg vandaag Gods bevrijding en redding blijvend werkzaam is.
Suggestie van vragen voor bezinning en actie, persoonlijk en in onze gemeenschappen:
Hoe hebben we tot nu toe Palmzondag beleefd of gevierd? Wat had dit te maken met ons leven? En wat had het te maken met de ‘arme mensen’ rondom ons?
Hoe kunnen we vandaag stem geven aan die noodkreet én die tegelijk hoopvolle kreet van de ‘arme en gekwetste mensen’ langs de weg, die we op Palmzondag herhalen: ‘Gezegend is Hij die komt: Hosanna aan de Zoon van David’?
Kunnen we bij het begin van deze Goede Week een nieuwe stap zetten om dat Rijk van die ‘Zoon van David’, om Gods Rijk op vandaag meer mogelijk te helpen maken?
Ludo Van de Velde
Ludo Van de Velde (1949), afkomstig uit Oelegem, leefde en werkte sinds 1977 in Centraal- Amerika. Hij was gedurende 9 jaren fidei donumpriester in Guatemala, El Salvador en Nicaragua. Hij is gehuwd en vader van twee dochters. Wonend in El Salvador was hij gedurende 25 jaren eerst ngo-coöperant en nadien regiocoördinator van Volens. Dank zij de diepe inspiratie van Mgr. Romero en de roep van arme mensen in kerkelijke basisgemeenschappen aan de rand van San Salvador, kon hij, samen met zijn vrouw Tere, de laatste 10 jaren met hen weer verder optrekken. Zo werd hij opnieuw wie hij altijd geweest was: priester in dienst van de armen en in dienst van het Evangelie. Sinds eind februari 2021 wonen ze in Brugge, dicht bij hun (klein-) kinderen, op zoek naar nieuwe uitdagingen.
Wekelijkse reflectie onder het licht van Romero - nr. 1. Palmzondag – Passie van de Heer-B – 24 maart 2024.
Vooraf: een opmerking over de nummering van de wekelijkse reflecties. Eind maart 2021 – wij waren toen net teruggekeerd vanuit El Salvador naar België – begon ik de preken van Monseigneur Romero te herlezen en er een reflectie bij te schrijven op basis van een paragraaf daaruit die me een betekenisvolle oproep leek in te houden voor vandaag. Ik engageerde me daartoe voor wat betreft de preken die hij uitsprak tijdens de drie liturgische jaren van zijn episcopaat in San Salvador. Vandaag, eind maart 2024, vervolledigen we die periode van drie jaar. Aangezien we in september 2021 ook begonnen zijn met reflecties op basis van het commentaar van monseigneur Romero op het evangelie van de zondag, en verschillende mensen de eerste reflecties nog niet hebben ontvangen, komen we hier nu op terug. Ik behoud de oorspronkelijke nummering vanaf #1. In de periode die volgt zal ik mijn geschriften vanaf maart 2021 nog eens nakijken en zo nodig actualiseren, en tegelijk zal ik proberen om de originele tekst zoveel mogelijk te behouden.
Vandaag, 24 maart 2024, herdenken wij de moord op Monseigneur Romero, 44 jaar geleden (24 maart 1980). Dit jaar vieren we precies op deze herdenkingsdag de liturgie van Palmzondag – de Passie van de Heer.
In San Salvador werd 44 jaar geleden, op Palmzondag (30 maart 1980), de eucharistieviering gehouden van de verrijzenis van Mgr. Romero. Scherpschutters schoten tijdens zijn begrafenis op het plein voor de kathedraal lukraak op de rouwende massa, met als gevolg meer dan veertig doden en tweehonderd gewonden. De viering in de kathedraal werd op die manier gewelddadig onderbroken, en de live uitgezonden beelden van deze schietpartij gingen de wereld rond.
Sociale rechtvaardigheid als het enige wapen dat de vijanden van de democratie kan verslaan.
“Het geeft hoop om de woorden te horen van de minister van Justitie, die recent verklaarde dat ‘… sociale rechtvaardigheid het enige wapen is dat in staat is de vijanden van de democratie en van de allerhoogste waarden van de mensheid te verslaan.’ Wat anders zou de Kerk van Jezus nog meer kunnen roepen in het licht van de beangstigende realiteit waarin ons volk zich op vandaag bevindt? Het zijn de mensen van vandaag in El Salvador die de Heer nu vragen: ‘Heer, inspireer onze leiders tot het creëren van meer menselijke, meer broederlijke structuren, waarin er werkelijk een concreet antwoord te vinden is op het verlangen naar de bevrijding van ons volk.’”
De recente verkiezingen hebben geleid tot een nieuwe politieke configuratie in El Salvador, en dat ondanks de (juridische en praktische) onregelmatigheden die er mee gepaard gingen. Sommigen zullen blijven doorgaan met apocalyptische boodschappen te verspreiden over wat zij denken dat er verder gaat gebeuren. Anderen gooien de bal in het kamp van de regering, die een absolute meerderheid heeft in het parlement. Nog anderen verstoppen zich buiten de rechtbank zodat ze van daaruit kritiek kunnen leveren. En er zijn er ook die de overwinning blijven uitschreeuwen en zich dronken van vreugde blijven wentelen in de euforie van de verkiezingsuitslag, zonder veel na te denken over hoe het verder moet. De historische realiteit zal echter radicale veranderingen vereisen – in termen van geloof gezegd: een grondige ‘bekering’ – om echt te kunnen reageren op de hoop en de verwachtingen van vele generaties in het land met betrekking tot de kwaliteit van het leven op economisch en sociaal gebied.
In zijn homilie op Palmzondag in 1979 herinnert monseigneur Romero ons aan iets fundamenteels, en hij herhaalt het met nadruk. Ondanks het feit dat het een citaat is van een lid van een onderdrukkende regering, zegt de Aartsbisschop ons toch met letterlijk dezelfde woorden: “… sociale rechtvaardigheid is het enige wapen dat in staat is de vijanden van de democratie en van de allerhoogste waarden van de mensheid te verslaan.”
Er is veel geschreven over de democratie in El Salvador, over de risico’s van het verlies van democratische vooruitgang, over de democratische waarden, enz. Iedere persoon en iedere organisatie bevindt zich vanuit zijn eigen gezichtspunt en vanuit haar specifieke belangen in de loopgraven van de strijd om de democratie. Maar Monseigneur Romero stelt het heel duidelijk. Het zijn niet de politieke toespraken, of het geschreeuw op radio en tv, of de wederzijdse beledigingen op sociale netwerken… die zullen bijdragen aan de opbouw van een echte democratie. De basis van de strijd voor democratie is de strijd voor sociale rechtvaardigheid. Het is nutteloos om wel een partijdemocratie of een louter formele democratie te hebben, maar er geen echte praktische en reële democratie aan te verbinden. Authentieke democratie is zoals vrede: de vrucht van sociale rechtvaardigheid. Een vriend vertelde me een paar jaar geleden: ‘De armen eten niet van de democratie.’ Pas als we de structuren van de samenleving beginnen te transformeren en de economische, sociale, politieke en culturele onrechtvaardigheden daadwerkelijk beginnen uit te roeien, zal er echte democratie ontstaan.
Het lijkt ons dat het belangrijk is om ook na de recente verkiezingen naar monseigneur Romero te luisteren: alleen gerechtigheid (in al zijn dimensies) zal “… in staat zijn de vijanden van de democratie en van de allerhoogste waarden van de mensheid te verslaan.” Het is dringend noodzakelijk dat de mensen zelf en hun wettelijk erkende organisaties de touwtjes in handen nemen in deze strijd voor gerechtigheid. Leden van Basisgemeenschappen worden opgeroepen om zout en gist zijn in de ADESCOS, de coöperaties en federaties, de vakbonden en handelsorganisaties,… Het is niet alleen een taak voor de regering of voor het parlement, maar het is in de eerste plaats de verantwoordelijkheid van iedereen. Het is eerst en vooral dringend nodig om ons bewust te worden van de onrechtvaardige structuren die ons zijn opgelegd en die ons leven domineren. Het is verder absoluut noodzakelijk dat we vragen stellen bij wat betreft de oorzaken en de verantwoordelijkheden voor de actuele stand van zaken. Waarom zijn er die lage lonen, waarom die erbarmelijke pensioenen, waarom wordt het milieu verwoest, waarom hebben we geen kwaliteitsvol onderwijs en gezondheidszorg,..? Het is dan verder ook dringend nodig om onszelf te motiveren voor het op gang brengen van organisatorische veranderingsprocessen. Het is al evenzeer dringend nodig om de krachten te bundelen met al degenen die bereid zijn te vechten voor sociale rechtvaardigheid en voor de radicale transformatie van de samenleving. We kunnen en mogen bij dat alles niet in ideologische valstrikken trappen, en ons ook niet zomaar mee laten betrekken in de belangen van politieke partijen (noch die van de winnaars, noch die van de verliezers van de laatste verkiezingen).
De leden van Kerkelijke Basisgemeenschappen hebben de historische verantwoordelijkheid om de sociale rechtvaardigheid te bevorderen, te beginnen in hun eigen omgeving waar ze wonen, studeren en werken. Het verdedigen van de democratie vereist in de eerste plaats een volgehouden strijd voor sociale rechtvaardigheid. Een volk dat honger en dorst heeft, bevredigt zijn behoeften niet met wat kruimels democratisch formalisme, noch met wat vluchtige pleisters die even ter verzachting van de pijn op diepe wonden worden gelegd. Deze strijd vereist dat we bereid zijn ook de gevolgen te dragen van onze actieve strijd voor gerechtigheid.
De Palmzondagviering van vandaag beginnen we telkens weer met de herinnering aan de reis van Jezus naar het dramatische einde van zijn leven. De leerlingen zullen het na Hem niet beter hebben. Zijn wij bereid Jezus te volgen op zijn weg naar Golgotha, ook in de strijd voor sociale rechtvaardigheid, ook in het moeizame werk dat moet leiden naar de realisatie van de fundamentele waarden van de mensheid, die deze van het Koninkrijk van God zijn? We hoeven niet bang zijn.
Tere en Ludo Van de Velde
Overdenking voor zondag 24 maart 2024 (oorspronkelijk geschreven als reflectie voor zondag 28 maart 2021). Voor deze overdenking hebben wij een citaat genomen uit de homilie van Monseigneur Romero tijdens de eucharistieviering op Palmzondag – Passie van de Heer-B, 8 april 1979. Homilías, Monseñor Oscar A Romero, Tomo IV, Ciclo B, UCA editores, San Salvador, p 354.