Zevende zondag van Pasen (2003)

In de laatste regels van het evangelie hoorden we drie keer het woord waarheid. “Wijd hen U toe in de waarheid. Uw woord is waarheid. Dat zij in waarheid U toegewijd mogen zijn.” Elders zegt Jezus van zichzelf: “Ik ben de weg, de waarheid en het leven”. Maar wat is eigenlijk de waarheid? Bestaat dé waarheid wel? En als die bestaat: kunnen wij die wel achterhalen.
Waarheid en waarheid is twee. In het dagelijks bestaan vinden we het heel belangrijk dat steeds de waarheid gesproken wordt, dat je iemand op zijn woord kun geloven. Hierbij gaat het heel concreet om waarneembare feiten en gebeurtenissen, dingen die je ervaren hebt, gedaan hebt, gezien of gehoord hebt. En die kun je naar waarheid, naar de werkelijkheid, weergeven, of je kunt onwaarheid spreken, iets zeggen dat niet de werkelijkheid weergeeft.
Als ik op een avond een halve fles jenever opdrink en als ik door de politie aangehouden wordt en dan zeg dat ik maar één glaasje op heb, dan spreek ik niet de waarheid.
In deze concrete zaken kun je spreken van de waarheid, van woorden die precies de lading dekken. En deze waarheid is al moeilijk genoeg, maar al te vaak wordt die geweld aangedaan, door zaken toch iets verdraaien zodat het ons beter uitkomt. Maar er zijn talloze andere zaken, werkelijlheden, die niet zo gemakkelijk precies onder woorden te brengen zijn.
Wat is precies de mens? de man? de vrouw? Wat is precies de natuur, het milieu, het heelal? Die werkelijkheid is zo complex, zo ingewikkeld, dat je die nooit helemaal voor 100% onder woorden kunt brengen. Natuurlijk kun je overal formules voor bedenken, en die heb je voor gewoon gebruik ook nodig, maar geen enkele formule is helemaal compleet, geen enkele formule geeft precies en volledig de werkelijkheid weer.
Een oud Indisch verhaaltje maakt dat duidelijk. Er waren drie blinden en die probeerden erachter te komen hoe een olifant er eigenlijk uitzag. De eerste betastte de poot en zei: “Een olifant lijkt op een boomstam, hij staat zwaar op de grond, heeft wijde plooien en kan bewegen.” “welnee, zo is het helemaal niet,” zei de tweede blinde die de slurf in zijn handen had. “Een olifant lijkt op een dikke slang, die door de lucht zweeft en water spuit.” “Hoe komen jullie erbij?, vroeg de derde die een slagtand bevoelde. “Een olifant is een kromme spits toelopende gladde staaf ijzer.” De drie blinden gingen ruzie-makend uiteen. Ze begrepen maar niet hoe de ander zo dom kon zijn dat hij ontkende wat ze zelf hadden gevoeld.
Zo wordt er in onze wereld eindeloos veel ruzie gemaakt over de waarheid, zeker, en dat is eigenlijk heel schrijnend, als het gaat om God, om Jezus en zijn boodschap. Je komt in kerkelijke kringen wel eens mensen tegen die de waarheid in pacht menen te hebben: ze weten precies hoe God in elkaar zit, wat Hij wil van mensen. Ze weten precies wat Jezus bedoelde met zijn woorden en daden. Ze vergeten te vaak dat Gods waarheid gewoon te groot is om precies gevat te worden met ons kleine verstandje. Ze vergeten te vaak dat je wel allerlei formules kunt bedenken om iets over het ongrijpbare te zeggen, maar die zijn allemaal heel betrekkelijk, vaak tijd- en cultuurgebonden.
Over God en alles wat met God en met Jezus te maken heeft, kun je eigenlijk alleen in beelden praten Heel de bijbel is er vol van, van beelden, van beeldverhalen, die iets zeggen over het onzegbare, en die tegelijk veel verhuld laten. Maar als je rond die beelden formules gaat maken, dat doe je onbewust en onbedoeld de waarheid geweld aan. Formules gaan een eigen leven leiden, ze liggen vast, het leven is eruit. In feite is dat volop gebeurd in de kerken en godsdienstige groeperingen. Het is bijna onvermijdelijk, maar vaak ook erg verduisterend. Dan krijg je vaak veel geruzie tussen mensen die de formules hanteren en mensen a.h.w. de levende waarheid proberen te beleven.
Dat is Jezus zelf overkomen. “Ik ben de waarheid,” zei hij en mensen werden enthousiast over zijn spreken en handelen. Maar hij botste met de lui die met hun eigen waarheid kwamen verpakt in formules en regeltjes, zo konden ze er gemakkelijker mee omgaan. Dat was toen zo, dat is nog steeds zo. Menen dat je het precies weet, lijkt het leven gemakkelijker te maken, maar maakt het in feite ook veel armer. Durven zoeken naar de levende waarheid, durven leven met onzekerheden is echter veel rijker.