Leiderschap (2009)

Beste mensen,
Ik wil u graag even meenemen naar de voorkant van uw liturgieboekje.
Daarop ziet u een reproductie van het schilderij ‘De witte kruisiging’ van de joodse kunstenaar Marc Chagall. Hij is in 1887 geboren in Wit-Rusland maar heeft vanaf 1923, op de jaren van de 2e W.O. na, vrijwel altijd in Frankrijk gewoond en gewerkt tot zijn dood in 1985. Misschien heeft u de afbeelding al goed bekeken voordat de viering begon. Laten we er samen nog eens goed naar kijken en ons afvragen wat er allemaal op het schilderij te zien is.
Het meest in het oog vallende deel van het kunstwerk is de gekruisigde Christus. Hij staat groot en centraal in het schilderij en er valt een lichtstraal vanuit de hemel op Hem neer om zijn kruisiging nog meer accent te geven. Om deze monumentale crucifix heen heeft de schilder een warreling van beelden gegroepeerd die het lijden van de wereld laten zien.
Links boven trekken revolutionaire horden met rode vlaggen plunderend en brandstichtend door een dorp. Daaronder schreeuwen vluchtelingen druk gebarend vanuit een boot om hulp. Rechts boven steekt een man, gekleed in nazi-uniform (het werk is geschilderd in 1938!), een synagoge in brand. Links onder proberen afgetobde gedaanten te ontvluchten. En rechtsonder trekt Ashaver, de Eeuwige Jood, zwijgend voorbij terwijl hij over een brandende thorarol stapt. Bovenin zweven weeklagend figuren uit het oude testament langs de afstotende duisternis op de achtergrond. Maar een heldere lichtstraal dringt door de duisternis heen en belicht de witte, ongeschonden gekruisigde. De sporen van zijn lijden zijn verdwenen. De verering van zijn eeuwenoud gezag wordt op dit doek tot een lichtgevende bron, een pad van hoop temidden van alle traumatische gebeurtenissen van het heden. Het geloof in Hem, zo luidt Chagalls boodschap, doet bergen wanhoop verplaatsen. Hier is geen slachtoffer gekruisigd, hier gaat het om een leider.
In de eerste lezing van vandaag uit het boek Deuteronomium wordt de komst van die leider reeds aangekondigd: de profeet Mozes zegt tegen zijn volk: God zal een profeet doen opstaan die Hij zijn eigen woorden in de mond zal leggen. En ieder die niet luistert, zal Hij om rekenschap vragen en als een profeet niet luistert, “dan moet hij sterven, die profeet”.
Dat zijn hardvochtige woorden zoals ze in het Oude Testament wel vaker voorkomen. Daar weten wij niet altijd goed raad mee. Wij hebben in onze tijd meer met de liefdevolle God uit het Nieuwe Testament.
Wat zou God kunnen bedoelen met zijn harde uitspraak dat die profeet moet sterven? Mogelijk bedoelt hij dit: een profeet die zegt in mijn naam te spreken maar mijn boodschap niet uitdraagt, kan geen profeet meer zijn.
Als wij de situatie eens overzetten naar een bedrijf of een instelling anno 2009, dan zien we een opmerkelijke parallel. Een bedrijf of een instelling heeft een missie, heeft doelstellingen, kent een beleidsplan. Van iedere werknemer van dat bedrijf wordt verwacht dat hij vanuit eigen mogelijkheden een bijdrage levert aan het beleid. En als hij dat niet doet, wordt hem om rekenschap gevraagd of zoals wij dat tegenwoordig noemen, dan moet hij verantwoording afleggen. Maar als een leidinggevende het beleidsplan niet uitvoert, dan heeft het bedrijf een veel groter probleem. Een leidinggevende die het beleid niet uitdraagt, kan geen leidinggevende meer zijn. Van een leider wordt altijd loyaliteit verwacht. Natuurlijk mag hij kritiek hebben, maar alleen binnen de leiding. Naar de mensen aan wie hij leiding geeft en naar buiten behoort hij altijd de missie uit te dragen en trouw te zijn aan de organisatie. Als hij dat niet doet of niet kan, dan hoeft hij gelukkig niet te sterven, maar hij wordt wel ontslagen. “Een bestuur spreekt met één mond of spreekt niet”, is een bekend gezegde in de moderne literatuur over leiderschap. Eigenlijk zegt God in het laatste vers van de Deuteronomium tekst precies hetzelfde.
Ook in de tekst uit het Marcus evangelie gaat het over leiderschap.
Jezus treedt voor het eerst op in de synagoge. In die tijd was het iedere volwassen joodse man in de synagogedienst toegestaan het woord tot de aanwezigen te richten. En dan staat er een cruciale zin: Jezus onderrichtte hen niet zoals de schriftgeleerden “maar als iemand die gezag bezit”. Het gaat kennelijk niet alleen om kennis van de bijbel, van de wetten en de regels, want dat hadden de schriftgeleerden wel, het gaat om meer, het gaat om “gezag”.
Wat is dat ‘gezag’ en waarin onderscheidt zich dat van wat de schriftgeleerden hebben?
De evangelielezing vervolgt dan met een verhaal over een man met “een onreine geest”. Het wordt ons in deze lezing niet gemakkelijk gemaakt. “Een onreine geest”, wat moeten we daar onder verstaan? Ik heb daar een tijd naar moeten zoeken. Mogelijk bedoelt Marcus met “een onreine geest” iemand die bezeten is van het kwaad. Marcus schrijft dat Jezus onderrichtte als iemand met gezag. Er staat niet bij waarover hij onderrichtte. Hij deed het met gezag. Met overtuiging dus. De mensen merkten aan hem dat hij meende wat hij zei. Wat hij precies tegen de man gezegd heeft, weten wij niet, maar het effect van zijn woorden was dat het kwaad, zijn kwade gedachten, uit hem verdwenen. Jezus slaagt er kennelijk in de man te raken met zijn woorden, te bezielen, te overtuigen van zijn boodschap van liefde. En daardoor verdwijnen zijn kwade denkbeelden. Hij verandert als het ware ter plekke van gedachten. Marcus verhaalt meer over de daden dan over de woorden van Jezus. Niet zijn woorden geven hem gezag, maar de wijze waarop hij zijn woorden omzet in daden. En daarin verschilt hij van de schriftgeleerden. Alle aanwezigen zijn verbaasd en spreken over “een nieuwe leer met gezag”. Opnieuw wordt het woord ‘gezag’ gebruikt.
De kern van authentiek leiderschap gaat niet over kennis van regels en wetten, niet over macht, maar over gezag. Macht krijg je van hogerhand en oefen je uit op basis van titels en wetten, gezag krijg je van de mensen en verdien je op basis van wat je zegt en vooral van wat je doet.
Keren we terug naar ‘De witte kruisiging’. Een bijzondere titel. Kruisiging associëren wij meestal met dood, en dood met de kleur zwart. Chagall kiest voor wit, voor licht. Zijn witte kruisiging symboliseert het leiderschap van de profeet der Joden, het leiderschap van de als mens gestorven God der christenen. De witte kruisiging is Chagalls antwoord op alle ellende in de wereld. Als een president of een koning, wiens leiderschap alleen gebaseerd is op macht, van zijn voetstuk valt, zullen we nooit meer van hem horen. Maar een leider die zijn boodschap consequent uitdraagt en voorleeft, die anderen inspireert en op basis daarvan gezag heeft, die leider blijft een leider zelfs als hij vermoord of gekruisigd wordt. Zijn leiderschap leeft voort, ook na zijn dood.