Lezingen Mal 1, 14b – 2, 2b.8-10 · Ps 131 (130) · 1 Tess 2, 7b-9.13 · Mt 23, 1-12
De Farizeeën en de Schriftgeleerden duiken regelmatig op in het evangelie van Mattheus. Zij zijn niet zijn allerbeste vrienden. Dit komt onder meer omwille van de gemeenschap die hem nauw aan het hart ligt. Het is een gemeenschap van joden die christen zijn geworden en daardoor in conflict zijn gekomen met de groep van Farizeeërs. In het jaar 70 is Jeruzalem verwoest door de Romeinen. Schriftgeleerden en Farizeeën overleven de catastrofe en zetten zich in om het jodendom te redden en sterker te ordenen. Dit verhoogt de spanningen met de Joden die christen zijn geworden. Dit speelt mee wanneer Mattheüs zijn evangelie schrijft.
Het zijn Farizeeën en Schriftgeleerden die Jezus in het oog houden. We mogen ze niet allen over dezelfde kam scheren. Nicodemus is de Farizeeër die in het avonduur Jezus opzoekt (Joh. 3,1-21) en die samen met Jozef van Arimitea (Joh. 19, 38-39) hem een waardige begraafplaats bezorgt. In de Handelingen is er Gamaliël die zijn collega’s in het Sanhedrin weerhoudt te vlug en te ongenuanceerd over de jonge christengemeente in Jeruzalem te oordelen (Hand. 5;34-42).
Uit de strafrede
Mattheus heeft zijn evangelie opgebouwd rond vijf grote redevoeringen. De vierde is een strafrede tegen de Farizeeën. Het is niet direct de schoonste bladzijde. De veralgemening die erin steekt heeft mede bijgedragen tot Jodenhaat en antisemitisme. Wij moeten elke vorm van haat veroordelen en kunnen het doden van medemensen nooit goedkeuren. In de verklaring over de verhouding van de Kerk ten opzichte van de niet-christelijke godsdiensten verklaarde het tweede Vaticaans concilie: “Indachtig het met de Joden gemeenschappelijk erfdeel en gedreven niet door politieke overwegingen maar door godsdienstige evangelische liefde, betreurt de Kerk, die alle vervolgingen tegen wie ook verwerpt, bovendien de haat, de vervolgingen en de uitingen van antisemitisme die, wanneer en door wie ook, tegen de Joden zijn gericht” (Nostra Aetate, 4).
“De Kerk kan niet vergeten, dat zij dit volk, waarmee God zich in zijn onuitsprekelijke barmhartigheid heeft verwaardigd het Oude verbond aan te gaan de openbaring van het Oude Testament heeft ontvangen en dat zij gevoed wordt vanuit de goede olijfboom, waarop de wilde olijftakken, de heidenen, zijn geënt” (Ibid. 4).
In ditzelfde document sprak het concilie eveneens over de islamitische godsdienst: “De Kerk ziet ook met waardering naar de mensen, die de ene God aanbidden, de levende en uit zichzelf bestaande, de barmhartige en almachtige Schepper van hemel en aarde, die gesproken heeft tot de mensen. Zij leggen zich erop toe zich met heel hun hart ook aan zijn verborgen raadsbesluiten te onderwerpen zoals Abraham, naar wie het Islamitisch geloof graag teruggrijpt, zich aan God heeft onderworpen” (Ibid. 3).
De olijfboom
In juni 2014 hadden de Palestijnse leider Mahmoud Abbas en de Israëlische president Sjimon Peres een ontmoeting met paus Franciscus. Zij hebben toen samen met hem en met Bartholeus, de patriarch van Constantinopel in de tuinen van het Vaticaan gebeden voor vrede. Er werd een olijfboompje geplant. De brute aanval van Hamas, de blijvende spanningen tussen Gaza, de Palestijnse gebieden en Israël hebben de vredesduif gewond. Het al zo lang aanslepend conflict tussen Joden en Palestijnen geraakt maar niet opgelost.
“Hebben wij niet allen één Vader?
Heeft niet één God ons geschapen?
Waarom bedriegen wij elkaar dan en schenden wij daarmee het verbond dat met onze vaderen is gesloten?”
(Maleachi, 1,10).
Doen wat je verkondigt
Jezus verwijt, waar het volk het hoort, dat de Schriftgeleerden en de Farizeeën van op hun katheder in de synagoge niet doen wat ze aan het volk leren. Hij hekelt hun drang om gezien en geëerd te worden. Waarbij hij ook ons nu bevraagt of we doen wat we zeggen. Luister naar mijn woorden, maar kijk niet naar mijn daden.
Jezus heeft een ganse reeks aanklachten. “Wee u”, zegt hij tot zevenmaal toe. Het zijn blinde leiders, muggenzifters, die de kameel dooslikken. “Zij verwaarlozen waar het op aan komt, het gewichtigste van de Wet; rechtvaardigheid, barmhartigheid en trouw” (Mt. 23,23).
Jezus richt zich dan tot zijn toehoorders, tot de mensen die hem volgen met enkele krachtige woorden en een grote opgave:
Het is zeer fundamenteel: “Gij hebt maar één Meester en gij zijt allen broeders en zusters. Wij hebben maar één Vader, de hemelse en mar één leraar de Christus.”
Jezus zegt dat wij ons geen leraar en ook niet vader moeten laten noemen. Toch eigenaardig dat zo een duidelijk woord van Jezus zo weinig is opgevolgd. Wij spreken over de heilige vader, de eerwaarde heer, over mijnheer de abbé, over de pater en de professor. En in de tijd van het rijke roomse leven hadden priesters een ereplaats en bisschoppen een lange sleep en cappa magna. Elke machtspositie, ook een geestelijke, houdt gevaren in. “Auch jede geistliche Vollmacht ist tief vom Machtstreben her gefährdet” (Kardinaal Karl. Lehmann).
Dienen
Jezus geeft zijn apostelen, zijn toehoorders en ook ons nu mee dat het dienen voorop moet staan. “Wie de grootste onder u is, moet uw dienaar zijn” (Mt. 23,11. Hij herhaalt hier wat hij reeds eerder had gezegd als reactie op de vraag van de moeder van Johannes en Jacobus om haar zonen een goede plaats te geven (Mt. 20,26-28).
Paus Franciscus heeft al vaak gereageerd tegen het klerikalisme, dat ons bedreigt wanneer we een taak opnemen in het pastoraal werk. In een brief van augustus 2023 aan de priesters van het bisdom Rome heeft hij “kritiek op het klerikalisme en de secularisatie van het priesterschap en in het bijzonder wanneer de geestelijken - soms zonder het te beseffen - mensen laten zien dat zij ‘superieur, bevoorrecht, hoger’ en daarom gescheiden zijn van de rest van het heilige volk van God. Met het zoeken naar persoonlijk gewin, het cultiveren van het eigen imago en het vergroten van het eigen succes, verliest men de priesterlijke geest, de ijver voor dienstbaarheid, het verlangen om voor de mensen te zorgen” (Kerknet 8 aug. 2023).
Charles de Foucauld is door velen geliefd omdat hij de eenvoudige broeder van mensen wou zijn, daar waar hij leefde tussen de moslims. Onlangs is het dagboek van Egied Van Broeckhoven (+ 1967) opnieuw uitgegeven, de jezuïet die priester-arbeider is geworden en aan wie een nieuwe school in Molenbeek haar naam ontleent.
Wij zijn samen onderweg als kinderen van eenzelfde Vader. “Wij hebben maar één Meester en allen zijn wij broeders en zusters” (Mt. 23,8). De katholieke kerk zet ons met de synode over de synodaliteit op weg naar een broederlijke en zusterlijke kerk. Het beeld van de Romeinse aula Paulus VI met de ronde tafels en de kleine groep errond is een beeld op deze weg er naartoe. Allicht nog een lange weg in een Godvergeten tijd…