Lezingen Jes 45, 1.4-6 · Ps 96 (95) · 1 Tess 1, 1-5b · Mt 22, 15-21
Matteüs geeft vier twistgesprekken weer van Jezus met tegenstanders. Zij hebben plaats in Jeruzalem, waar de sfeer als maar zwaarder wordt.
We krijgen een gesprek over het al of niet betalen van belastingen aan de keizer.
Volgt een discussie met de Sadduceeën over de verrijzenis.
Als derde komt een wetgeleerde Jezus vragen naar het grootste gebod.
Jezus lokt zelf het vierde twistgesprek uit. Daarin stelt hij zijn tegenstanders de vraag naar zijn Davidische afstamming.
Zij die vragen stellen of aan wie de vragen worden gesteld zijn geen leerlingen van Jezus. Het zijn tegenspelers. Het zijn hoofdzakelijk farizeeërs. In de vraag naar de belasting is hun bedoeling duidelijk. Ze willen Jezus in een hinderlaag lokken. Jezus ontmaskert hen en noemt hen huichelaars. Ze leggen hem een vraag voor en doen of het hen interesseert. Zij hebben echter bijbedoelingen. Meer nog, uit hun handelwijze blijkt dat ze zelf al het antwoord kennen. Ze vragen of je aan de keizer moet betalen en ze hebben het muntstuk dat voor de keizer bestemd is al op zak.
Interessant om weten is dat de belastingen betaald werden met welbepaalde muntstukken. Geen bankkaart of overschrijvingen. Het Romeinse muntstuk had het beeltenis van de keizer. Wie belang stelt in numismatiek, heeft het wellicht al opgemerkt in een muntverzameling. Volgens de Joodse voorschriften mochten geen menselijke figuren worden afgebeeld. Zij houden hiermee rekening voor hun eigen Joodse munten. Maar voor hun belastingen dienden ze de voorgeschreven stukken te gebruiken. Op zulk muntstuk stond een voor Joden ergerlijke tekst: “Keizer Tiberius, de vererenswaardige zoon van de goddelijke Augustus.”
Jezus wist dat die muntstukken ondanks het beeldverbod in gebruik waren. Hij kon terecht vermoeden dat zij zulk geld op zak hadden. Wanneer ze het bovenhaalden, gaven ze aldus zelf het antwoord op hun vraag.
Jezus formuleert daarop een bondige en heel knappe uitspraak: “Geef aan de keizer wat aan de keizer toekomt en aan God wat aan God toekomt.” Het werd een geijkt citaat. Het doet nadenken over de verhouding tussen God en de Staat. Deze zijn geen twee gelijke waarden. Een christen zal daarom blijven zeggen dat God hoger is. Maar dit betekent niet dat mensen en instituten zich achter dit gezag van God mogen verschuilen om macht voor zich op te eisen. Europa heeft veel tijd nodig gehad om de verhouding tussen kerk en staat te bepalen. Die vraag blijft delicaat en opgelost in landen, waar de Islam in de meerderheid is..
U. Luz geeft de drie belangrijke manieren waarop de uitspraak van Jezus is uitgelegd.
- Een eerste komt van de kerkvaders. God staat voorop. Wij moeten meer aan God gehoorzamen dan aan de mens. Het muntstuk met het beeld van de keizer behoort aan de keizer, maar de ganse mens, die Gods evenbeeld is, behoort toe aan God. Van God is ons lichaam, onze ziel, onze wil. Gans de mens is van Hem. Als wij gans arm geworden zijn, zijn we aan de keizer niets meer verschuldigd.
In de katholieke leer klinkt het zo: Al het geestelijke, al wat het zielenheil aangaat, behoort aan God. Aan de Staat komt de ordening van het tijdelijke toe.
De Kerk is een heilzame dam tegen de onderwerping van het geweten aan de Staat.
-
De Reformatie haalde uit deze tekst vooral de plicht tot gehoorzaamheid ten overstaan van de staat. De christen houdt zich onderdanig ten opzichte van de staat. In de Russische orthodoxe kerken was (is) er een nauwe band tussen tsaar en kerk.
-
Exegeten van protestantse huize hebben mettertijd de tweede interpretatie verlaten. Vertrekkend van de uitspraak van Jezus, vragen ze een kritischere houding van de christen tegenover de staat. Zij vinden een vorm van ironie in het antwoord van Jezus. Hij is een arme rondtrekkende verkondiger, zodat de vraag naar de belasting voor hem geen probleem is.
Met zijn spitsig antwoord schrijft Jezus niet de eerste zin van een traktaat over het recht en over de politiek. Hij legt de klemtoon waar hij moet liggen. God is de eerste. Hem gehoorzamen is het eerste gebod. “God stelt een grenzeloze aanspraak aan de mens, die alle domeinen van het leven omvat. Daartegenover ligt het voorschrift belastingen te betalen op een gans ander, een voorlaatste niveau” (Luz, dl. 3, p. 260).
Hadden de Farizeeën niet beter een vraag gesteld over hun gerechtigheid tegenover God? Hoe stellen wij deze vraag voor onszelf?