Geen afwijzing, maar aansporing (2008)

A-cyclus · Tijd door het jaar · 27e zondag · groen

Twee weken geleden zei ik u: “In veel profetische verhalen wordt Israël of Gods koninkrijk voorgesteld als de wijngaard, en God als de wijngaardenier, de landeigenaar. God wil goed zorgen voor zijn volk Israël, en wil dat zijn mensen zich hier ook voor inzetten.”

Vandaag zou ik nog wel een stapje verder willen gaan: De wijngaard is het beeld van Gods geliefde. Zo bezingt de profeet Jesaja het Godsvolk in de taal van de minnemystiek.

Sinds de Tweede Wereldoorlog zijn we bezig om te leren verstaan dat de band tussen God en zijn geliefde volk een blijvende band is, een band die dus ook niet is geëindigd doordat niet iedereen van het Joodse volk Jezus heeft aanvaard als de Messias, en andersom, dat het voor het verstaan van Jezus en van heel de Schrift noodzakelijk is, dat we steeds blijven zien dat we het lezen in de oorspronkelijke joodse context.

In het tafelgebed zullen we God dan ook zegenen omwille van Jezus, zoon van dít volk, en zingen: “Gezegend om uw eens gegeven woord, gezegend om uw kind uit Nazaret - gezegend om de schoot waaruit hij kwam, het volk van uw verbond, uw grote liefde.” (Hij onze God, Hij Een)

Ik ben erg blij met onze parochie waar dit langzamerhand gemeengoed is geworden, al blijft ook hier gelden dat we onszelf en elkaar hier nog steeds regelmatig aan moeten herinneren. De afgelopen week nog sprak ik iemand, die kerkelijk betrokken is, en die me toch verbaasd stond aan te kijken, omdat die nog nooit eerder had gehoord dat heel de Schrift een Joods boek is, dat alle hoofdpersonen uit beide delen van de Bijbel (Oude en Nieuwe Testament) allemaal Joden zijn: Abraham, Isaak en Jakob, Mozes, én Jezus, Maria, Petrus, Paulus, Johannes. Dat had diegene zich nog nooit gerealiseerd.

Nogmaals, ik ben heel blij dat dit in de Lucas bij de meesten inmiddels gewoon bekend is. En dan horen we vandaag opeens, nota bene uit de mond van Jezus, en wel tegen de hogepriesters en de oudsten van het volk, vertegenwoordigers van het Joodse volk, dat het koninkrijk van God ze ontnomen zal worden, en gegeven zal worden aan een ander volk dat wel goede vruchten zal voortbrengen. Vroeger zouden we dit waarschijnlijk zondermeer hebben geslikt, en voor onszelf hebben ingevuld als: zie je wel, Jezus zei het toen zelf ook al: die Joden erkenden hem niet, en wij christenen wel; en daarom hebben zij voor God en Jezus afgedaan, en daar zijn wij voor in de plaats gekomen.

Nu is het voor ons een uiterst moeilijke passage, want aan de ene kant voelen we op onze klompen aan: dit kan niet waar zijn; dit kan Jezus niet zo bedoeld hebben, dat hij hier zo eventjes in één zin zijn eigen volk in één keer afschrijft. Als dit waar was, dan gold het dus voor het hele volk: niet alleen hogepriesters, maar ook hemzelf en zijn leerlingen, de latere christenen.
Maar aan de andere kant: het staat er wel!

Sommigen hebben daar wel een oplossing voor, namelijk dat deze zin een latere toevoeging is, dat Jezus dat inderdaad niet zelf zo gezegd heeft, maar dat het er later bijgeschreven is, in de tijd dat joden en christenen niet meer vanzelfsprekend één gemeenschap vormden, maar tegenover elkaar begonnen te staan.
Daar kan ik persoonlijk helemaal niks mee, met zo’n verklaring. Dat kan dan voortaan iedereen doen, bij elke tekst die hem of haar niet bevalt, dan zeggen we dat het duidelijk is dat dit niet past bij het denken van Jezus, van God, en eigenlijk bedoelen we dan dat het niet past bij ons beeld van God, van Jezus.
Maar het staat er wel.
Hoe lief mij het Joodse volk ook is en blijft (ook al hoef ik het niet altijd met de politieke koers van de staat Israël eens te zijn), het Joodse volk is en blijft mij altijd lief, en theologisch en gelovig nog belangrijker: het Joodse volk blijft God altijd lief, toch staat er wat er staat.

De vraag is dus: hoe moeten we deze uitspraak van Jezus dan verstaan? Het eerste wat ik daarover wil zeggen, is dat het ieder van ons die vandaag naar allebei de lezingen heeft geluisterd, moet zijn opgevallen dat Jezus in het evangelie de profeet Jesaja ongeveer letterlijk citeert voor het lied van de wijngaard. Laten we dus ook eens kijken hoe deze tekst bij Jesaja werkte.

Aan het begin zei ik dat het lied van Jesaja liefdestaal is, waarin hij de relatie tussen een vriend en zijn wijngaard, God en zijn volk, bezingt. Toch weerhoudt dit hem er niet van om ook harde taal te gebruiken over diezelfde relatie. God is teleurgesteld door het gedrag van zijn geliefde. Zo zegt die vriend de omheining van de wijngaard weg te zullen halen om hem plat te laten trappen, omdat die wijngaard ondanks alle liefdevolle zorg geen druiven maar wilde vruchten voortbrengt. En hij verduidelijkt zijn beeldspraak: God zorgt goed voor zijn uitverkoren volk, maar in plaats van zich aan Gods recht en geboden te houden, wordt Gods recht door hen tot onrecht: kortom, ze verkrachten het recht. En dáárom komt er nu dus niets terecht van Gods beloften voor zijn volk. Wil Jesaja hiermee nu zeggen dat Gods liefde voor zijn volk dus verdwenen is? Nee, absoluut niet, integendeel zelfs, maar God wordt er inmiddels wel haast wanhopig van. Jesaja zegt niet dat het al te laat is, maar het is wel de hoogste tijd. Als ze zich nu niet verbeteren, zich nu niet bekeren, dan is het straks wel te laat.

Volgens mij is dat ook precies wat Jezus vandaag met dit verhaal ook tegen de Joodse leiders zegt: “Dit is jullie laatste kans. Grijp die nu, niet alleen voor jezelf, maar ook voor heel het volk, voor wie jullie verantwoordelijkheid dragen.”

Maar op dezelfde manier mogen wij christenen vandaag naar diezelfde woorden van Jezus luisteren. Wij hoeven ons niks te verbeelden, niet te denken dat wij het beter doen dan de Joden, laat staan dat wij in de plaats van de Joden zijn gekomen; zij blijven Gods eerste en grote liefde. Maar tegen ieder van ons, en tegen ons allen wordt ook gezegd: Jij bent mijn geliefde kind. Ik schenk jullie mijn wijngaard, waar jullie goed met elkaar kunnen leven. Maar die belofte kunnen jullie ook verspelen. Misschien moeten we zeggen: kijk maar om je heen in onze wereld om te zien wat er misgaat. God wil nog steeds met ons verder, juist daarom worden wij vandaag ook aangesproken. God wijst ons niet af, maar spoort ons wel aan om bij onszelf na te gaan, in hoeverre wij wel vruchten voortbrengen, of waar we misschien wel juist tegen Gods bedoelingen ingaan.

Zoeken in Preken Online