DE MEVROUW EN DE WERKSTER
Op mijn Gerardus-scheurkalender stond een grap. Een mevrouw kijkt met minachting neer op haar werkster en behandelt haar uit de hoogte. Op zekere dag wordt de werkster daar boos over. “Als u maar weet dat u vroeger zelf ook als werkster bent begonnen!” bijt ze haar werkgeefster toe. Die denkt even na en haalt haar neus op met de woorden: “Jawel, maar als je maar weet, dat dat in een veel deftiger huis was dan waar jij werkt…”
Het is moeilijk om anderen te zien als onze gelijken.
Goeie vrienden van mij waren met Kerstmis in de kerk. Hun zoon lijdt aan een hardnekkige vorm van epilepsie. Ze kwamen een stoel voor hem vragen. De moeder bleef achteraan staan en moest de hele dienst aanhoren hoe een paar ouderen erover bleven foeteren dat dit kind een stoel kreeg en zij niet. Ze beet zich haast de tong af van ergernis. “En die komen kerstmis vieren!” zei ze bitter. Het bleef even stil. Ik vroeg haar: “Maken wij nou niet dezelfde fout? Weten wij waaraan dit echtpaar leed of wat ze hebben meegemaakt…?”
Het is moeilijk om de ander de rechten toe te kennen die we vragen voor onszelf.
TEMIDDEN VAN VIJANDEN
Dat was het zeker in Jeruzalem zeshonderd jaar voor Christus. Na achttien maanden belegerd te zijn nam de Babylonische koning Nebukadnezar de stad in. De belegering was rampzalig geweest. Een economische boycot zonder weerga. De bewoners waren tot kannibalisme gedreven. Sedekia, koning van Jeruzalem, werd gevangen. Zijn kinderen werden voor zijn ogen vermoord en daarna werden hem de ogen uitgestoken en werd hij weggevoerd naar het verre Babylon, samen met een groot deel van de bevolking. De muren van Jeruzalem werden gesloopt en de tempel vernietigd.
“Einde verhaal”, zouden we tegenwoordig zeggen. Einde van Juda, einde van JHWH. Israël had de pech een pion te zijn op het schaakbord van de grootmachten, Egypte en Babel.
Men schat dat 20 duizend joden gevangen werden gehouden aan de rivieren van Babylon. De ballingen konden door zich aan te passen een eigen bestaan opbouwen en bezit verwerven.
Maar er waren dichters die bleven zingen van Jeruzalem. Ze verzetten zich tegen de Babylonische goden naar wie de zeven weekdagen waren genoemd. Babylonische sterrenkundigen waren gebiologeerd door zeven sterren - planeten weten wij -, die dwars door alle hemellichamen heen hun lijnen trokken. Naar die zeven planeten noemden zij hun dagen. Maar een joodse profeet schrijft een scheppingsverhaal en vertelt dat de planeten slechts maaksels van God zijn. Provocerend zegt hij: “Het werd avond en morgen dat was dag één…, dat was dag twee…. Onder de joodse ballingen zijn krachten werkzaam om de religieuze identiteit te bewaren.
IK HEB JE LIEF…
Tot zover vind ik dit interessante geschiedenis. Ik word erdoor geboeid. Maar religie is het niet. Het is historie. Maar dan gebeurt er iets dat ik godsdienst vind. We zijn aan het eind van de ballingschap. Vijftig jaar zijn de joden al in den vreemde. Jeruzalem is voor velen de vergeten oorlog van opa’s en oma’s. De derde generatie wordt al geboren. Maar er dringen geluiden door die iedereen de oren doet spitsen. Perzische koningen vallen Babylon aan. De hoop van de gelovigen vestigt zich op koning Kores. Uit die tijd stamt het gedicht van Jesaja:
“Eilanden luister.
Want de God die mij geroepen heeft
om de stammen van Israël bij elkaar te brengen
heeft gesproken:
“Ach, het terugvoeren van de gevangenen naar Jeruzalem
is maar prutswerk.
Ik zal van jou iemand maken
die àlle volkeren samenbrengt,
want ik ben niet alleen voor Juda God!”
Dit vind ik goddelijk. Dat er af en toe in het hart van mensen het besef doorbreekt dat de ander, zelfs je vijand, precies evenveel waard is als jijzelf. Dat tilt ons uit boven de oorlog en de dierentuin.
Dat wonder is geschied toen mannen vrouwen in de ogen keken en zeiden: “Jij bent mij gelijk”. Een uitspraak die al voorkomt in het boek Genesis waar de vrouw beschreven wordt als degene die de-man-tegenover is. Maar het was zo vaak vergeten en verdrongen.
Dat gebeurde in de Franse revolutie toen de adel het gepeupel in de ogen keek en moest erkennen, met de guillotine op de achtergrond: “We zijn elkaars gelijken.”
Dat gebeurde in de vorige eeuw toen het besef doordrong in Amerika dat mensen van andere rassen niet minder waren, niet minder intelligent, niet minder waard en de slavernij werd afgeschaft.
Dat is het wezen van godsdienst. Dat je de ander aankijkt en je gelijke ontmoet. Dan word je boven jezelf uitgetild. Dan zit je bij God op schoot!
De ouders van een van de gedode meisjes in Gorkum hadden verklaard dat ze het betreurden dat de nationaliteit van de vermoedelijke daders in de krant was gekomen. Dat stigmatiseerde zoveel anderen. En, hun dochter hield van een gekleurd Nederland…! Dat bedoel ik nou.
“Wat een prutswerk om Israëls stammen te verzamelen”, zo hoort Jesaja in een visioen. “Ik roep je om de hele wereld bijeen te brengen.” Dat is godsdienst!
TOETSEN
Lieve kinderen.
Ieder jaar geef ik een rondleiding in de kerk aan de eerste communicantjes. Ik laat ze de brandkast zien en de kleerkast en ook het orgel. Dan vraag ik: “Wie wil er wat spelen?” Niemand steekt de vinger op, maar alle vingers wijzen naar één meisje en die komt dan en speelt -dat kan niet missen - “Vader Jakob”.
“Wie heeft er nog een vraag?” zeg ik tenslotte. Leo stak direct zijn arm omhoog: “Waarom zijn sommige toetsen zwart?” Ik wist het zo gauw niet. Ik vind blauw of rood ook mooier dan zwart… Dus ik deed wat ik altijd doe als ik het niet zo goed weet. Ik vroeg het aan de andere kinderen: “Wie weet waarom er zwarte toetsen op het orgel zijn?”
Marielle keek me recht in de ogen. “Ik denk”, zei ze en ze sloeg haar blik omhoog, “ik denk dat de witte toetsen voor de bruiloft zijn en de zwarte voor de begrafenis.” Nou, zoiets verzin je toch niet! Wat Marielle zei was zo goed dat het eigenlijk waar moest zijn. Maar helaas. De grote mensen zijn niet zo logisch als Marielle. De zwarte en de witte toetsen horen bij elkaar. Ze zingen samen een bruiloftslied en maken samen treurmuziek. Echte muziek komt uit alle toetsen. God komt uit alle mensen. Uit alle mensen samen!