Dormitio, het inslapen van Maria

Noch in de bijbel noch daarbuiten is een attest te vinden van het overlijden van Maria. Er zijn vrome legenden die beweren dat de moeder van Jezus zonder te sterven in de hemel is opgenomen.

De weg van elk mensenkind

Maria heeft de weg gekend van elk mensenkind, dat geboren wordt, groeit, verantwoordelijkheid opneemt en sterft. Al te vrome zielen zouden willen dat Maria, die zonder weeën het leven schonk aan Jezus, zou gestorven zijn zonder smarten.

Maria zou overleden zijn in Jeruzalem op de Sionsberg tussen de jaren 35 en 50. Ze zou volgens sommigen voordien in Efese geweest zijn. Volgens een legende was zij eens op de Egeïsche zee met de apostel Johannes. Wegens een zware storm moesten zij aanmeren bij de Berg Athos. Zij had er graag langer willen blijven. De Athos heet daarom ‘de tuin van Maria’. Zij is de enige die er als vrouw toegelaten is. Een pelgrimsgroet aldaar is: “Dat de heilige Maagd met jou mag zijn, dat ze je beschermt en je beveiligt tegen gevaren.”

In de reeks legenden heeft Georgië een eigen legende. Dit land wijst op zijn bijzondere band met Maria. Wanneer de apostelen de taken van de missionering met elkaar bespraken en verdeelden, kreeg Maria Georgië toegewezen. Zij zou deze dan doorgegeven hebben aan Andreas, die met een beeld van Maria bij zich naar dat land is getrokken. Verhalen die alvast een liefde en verbondenheid uitdrukken met Maria.

De moeder van Jezus

De bijzonderste onderscheiding voor Maria is dat zij ‘de moeder van Jezus’ is en dat zij meegewerkt heeft aan Gods plan met de mensen. Ze wordt enkele keren in de bijbel aangeduid als moeder. De bijbel is karig met gegevens over Maria. Hij bevat toch enkele trekken van haar persoonlijkheid, nuttig om haar innerlijke ruimte te benaderen. We horen haar het ja-woord uitspreken. Wij gaan met haar mee wanneer zij de vreugde van de komende Messias uitdraagt bij Elisabeth en er de Heer dankt om zijn werk in haar. We volgen haar samen met Jozef op weg naar Bethlehem bij de geboorte van Jezus en op hun vlucht naar Egypte. Wij gaan met hen mee naar de tempel in Jeruzalem, waar Maria en Jozef telkens verrast zijn over wat met Jezus gebeurt. Maria is een contemplatieve vrouw, die veel in haar hart bewaart, zoals zoveel moeders het haar nadoen (Lc. 2,52).

Maria heeft vragen gehad over de levenswijze van haar zoon Jezus. Zij gaat mee met andere familieleden om hem te overhalen naar huis terug te keren. Maria hoort Jezus daar zeggen: “Mijn broer en mijn zuster en mijn moeder zijn zij die de wil van God volbrengen” (Mc. 3,35). Een lichte vingerwijzing?

Onder het kruis

In het vierde evangelie wordt Maria tweemaal vernoemd. Dit evangelie is opgebouwd als de opgang van Jezus naar het Grote Uur. De bruiloft in Kana is daartoe de eerste aanzet, een voorafbeelding van de bruiloft van Jezus met zijn Kerk. Maria is er bij, zoals ze er zal zijn op Calvarie, waar Jezus wijn schenkt in overvloed, nl. zijn eigen leven. Waar Jezus te Kana eerder afstand scheppend tot Maria spreekt, krijgt zij bij het kruis de zorg voor zijn geliefde leerling Johannes en voor elk van zijn leerlingen.

Maria was aanwezig bij de groep in het cenakel, terugblikkend op het verleden, uitkijkend naar de toekomst. Wat zal er nu geworden van het werk van haar zoon? Hoe zullen ze de eenheid bewaren onder elkaar? Hoe zullen zij bij stamgenoten en bij de heidenen de grote daden van God verkondigen en Jezus navolgen in zijn zorg om de gerechtigheid?

Vragen bij de terugblik

Hoe ging Maria haar levenseinde tegemoet? Vertrouwvol in God haar schepper!

Met een hart dat jubelt in God, die haar verlosser werd (Z.J. 501). Verbonden met God en door Hem begenadigd, heeft ze wellicht vragen gesteld, die elke sterveling zich stellen kan. Al heeft ze wellicht nooit gevreesd alleen te zijn, verlaten door haar Schepper en door de volgelingen van Jezus.

In een van de werkateliers op de pastorale studiedag van de beroepsvereniging pastores te Brugge op 6 juni kregen de deelnemers inzicht in het diamantmodel, opgesteld door Carlo Leget vanuit zijn contact met zieken. Vanuit onze innerlijke ruimte leven we met de spanningen over de verhouding tussen ons ik en de ander, tussen geloven en weten, tussen vergeven en vergeten, tussen vasthouden en loslaten, tussen doen en laten. Mensen stellen in de stilte van hun hart vragen als:

Hoe ervaar ik mezelf nu ik ziek ben?

Wie ben ik nog? Wat blijft er over van mezelf?

Hoe ervaren de anderen mij?

Wat verlang ik nog?

Kan ik nog iets aan mijn situatie veranderen?

Kan ik het einde nog wat uitstellen?

Wens ik bewust te sterven en wat dan met mijn pijn?

Wat draag ik mee uit mijn leven tot op vandaag?

Wie of wat is waardevol voor mij?

Wie ben ik geweest en ben ik daar tevreden over?

Wie geeft mijn u kracht?

Ben ik tevreden over mijn leven zoals het is geweest?

Is er nog iets recht te zetten?

Beleef ik een innerlijke rust?

Komt er nog iets na de dood of niet?

Wacht er mij iemand op aan de andere kant?

Wat hebben ze ons allemaal niet wijs gemaakt vroeger?

Is Maria met deze of soortgelijke vragen bezig geweest? Zij had vertrouwen gegeven aan de God van het Verbond, zoals het haar in de kring van de armen en eenvoudige was uitgelegd en voorgeleefd. En nadat ze had mogen ervaren hoe er vanuit de dood van Jezus en vanuit zijn verrijzenis een kracht was uitgegaan, heeft ze de toekomst met vertrouwen tegemoet gezien. Ze heeft daarbij wellicht gedacht aan de oude man Simeon die ze had ontmoet en die tevreden kon heengegaan omdat hij de Messias had ontmoet.

Omringd in het stervensuur

Maria is gestorven. Volgens de traditie stierf zij op de Sionsberg, op de plek waar nu de kerk van de Dormitio staat. Wij gaan even terug naar legenden. Die vertellen dat Maria stierf in aanwezigheid van de apostelen. Zij waren er allemaal behalve Thomas.

Toen deze aankwam was Maria's lichaam al begraven en om haar toch eer te bewijzen bezocht Thomas in zijn eentje haar graf. Thomas zag toen de tenhemelopneming van Maria. Daarbij kreeg hij van Maria haar gordel. De overige apostelen geloofden dit niet totdat hij hun de gordel toonde en het lege graf. Een opmerkelijke omkering van de situatie toen Thomas als enige apostel aanvankelijk niet geloofde in de verrezen Christus. De Legenda Aurea van Jacobus de Voragine vermeldt een andere overlevering die wél meer aansluit bij de Bijbelse Thomas. Ook hier zijn alle apostelen, behalve Thomas, getuige van Maria's dood, maar eveneens van haar tenhemelopneming. Als Thomas zich later aansluit bij hen, gelooft hij de apostelen niet. Plotseling valt de gordel van Maria uit de hemel, waarop Thomas alsnog gelooft dat Maria lijfelijk ten hemel is gevaren” (Wikipedia, artikel Dormitio Mariae).

“Is het waar en echt gebeurd?” vroeg de kleine jongen aan zijn vader, wanneer deze een ongewoon verhaal vertelde. Daarop antwoordde papa: “Ja, het is waar want degene die dit het laatst vertelde, leeft nog.”

Is het waar dat de apostelen erbij waren toen Maria stierf? Ja, want kunstenaars hebben het uitgebeeld. Een van hen is Hugo van der Goes (ca. 1440-1482). Hij was in Gent geboren en werd lekenbroeder in het Rode Klooster bij het Zoniënwoud te Oudergem. Zijn beroemd schilderij over de dood van Onze Lieve Vrouw hangt in het Groeningemuseum te Brugge.

Wegwijzers

Het feest van 15 augustus is ontstaan na het concilie van Efese. Het werd aanvankelijk gevierd als dies natalis, als sterfdag van Maria en haar intrede in de heerlijkheid.

Is er leven na de dood? Ik weet het niet. Maar er zijn wel facturen.” Deze zin is een reclame van een verzekeringsmaatschappij. Wij antwoorden op deze vraag niet met facturen maar met de belijdenis: “ik geloof in het eeuwig leven.” De verrezen Heer schenkt het eeuwig leven aan zijn moeder en hij heeft het beloofd aan wie in Hem gelooft. Het graf is niet het einde van het leven van Maria, evenmin voor ons leven. Wij geloven dat Maria bij de Heer is opgenomen en dat Maria vandaag begaan blijft met de kerk en met de wereld.

De iconenschilders in de orthodoxe kerken tonen daarom meestal twee taferelen: het inslapen (dormitio) van de Moeder Gods met de apostelen bij haar sterfbed verzameld en de eigenlijke tenhemelopneming. Dit tweede tafereel stelt dan meestal Christus voor die de ziel van zijn Moeder - uitgebeeld als een ingebakerd kindje - mee ten hemel neemt. Zo deden het de twee Roemeense gebroeders Morashan die de fresco’s schilderden voor de kerk van het Emmanuel klooster in Bethlehem. Dit is van de Grieks-katholieke ritus en is gesticht vijftig jaar geleden. Bij de uitgeverij Salvator verscheen het boek Fresques de Bethléem. Contemplation de la Parole.  Het fresco verbindt de horizontale lijn van de liggende Moeder Gods met de verticale lijn van de Verrezen Heer.

Bij de tenhemelopneming van Maria kijken we om ons heen en richten we onze blik naar wat ons overtreft en wenkt. Zalige hoogdag.