Vader, Uw naam worde geheiligd

Beste vrienden,

Er zijn nog altijd mensen die bijna schrikken wanneer ze het Evangelie van vandaag horen voorlezen: Is dat nu het „Onze Vader?“ De leerlingen komen bij Jezus en smeken hem: Heer, leer ons bidden. En Jezus zegt tegen hen: “Vader, Uw naam worde geheiligd, Uw koninkrijk kome. Geef ons elke dag het nodige brood en vergeef ons onze zonden, want ook wij vergeven ieder die ons iets schuldig is, en breng ons niet in verleiding.” Daar ontbreekt toch de helft! Het Onze Vader dat wij bidden is toch veel langer. Dat kan toch niet het gebed zijn dat over de ganse wereld zo dikwijls wordt gebeden. En zo zou dat in het Evangelie staan?  Ja, zo en niet anders staat het Onze Vader in het Evangelie van Lucas: veel korter dan in de ons vertrouwde versie, die ongeveer de tekst volgt die het Evangelie van Mattheus heeft overgeleverd. Maar welke versie is nu de juiste? Jezus zal zijn leerlingen toch niet een korte en een lange versie hebben voorgedragen. Tenslotte kan maar een tekst diegene zijn die Jezus zelf heeft uitgesproken. Welke waren nu de exacte woorden die Jezus zijn leerlingen heeft aangeleerd?

Ik ben ervan overtuigd dat het geen van beide versies was. Noch het Evangelie van Mattheus, noch dat van Lucas geeft exact de woorden weer die Jezus tegen zijn leerlingen heeft gezegd. Want Jezus sprak Aramees met zijn leerlingen en de Evangelies werden ons in het Grieks overgeleverd. Gelijk welke versie dichter bij het origineel zou staan, het gaat altijd om een vertaling en een vertaling geeft nooit exact de originele tekst weer. Maar het feit dat het hier om een vertaling gaat verklaart nog niet dat er twee versies bestaan, twee “Onze Vaders” die duidelijk van elkaar verschillen. Er zijn twee mogelijkheden om dit fenomeen te verklaren. de eerste bestaat erin dat de tekst mondeling werd overgeleverd en door Mattheus een iets uitgebreidere vorm werd opgeschreven. In de versie van Lucas bleven alleen de kernuitspraken over. Het zou hier dus om een gereduceerde versie gaan, waarbij sommige delen werden weggelaten, vergeten of zelfs bewust doorstreept om het geheel meer gepointeerd te kunnen uitdrukken. Die poging tot verklaring kan me echter niet echt overtuigen. Moet ik dan aanvaarden dat men in een zo belangrijke tekst, een gebed dat op Jezus zelf terug te brengen is, niet alleen enkele woorden, maar zelfs ganse uitdrukkingen, gewoon schrapt?

Ik vermoed veeleer dat de versie die we vandaag hebben gehoord, de duidelijk veel kortere versie van het Lucas Evangelie, uiteindelijk dichter bij Jezus’ eigen woorden ligt dan de langere versie van Mattheus. Waarschijnlijk heeft bij Lucas iemand de origineel Aramese woorden, zoals ze daar stonden, gewoon naar het Grieks vertaald.

Het gebed zoals wij het kennen, de versie uit het Mattheus Evangelie dus, is volgens mij niet zo maar een eenvoudige vertaling. Hier is een vertaler aan het werk geweest die begreep dat het hier niet gewoon ging over het één op één vertalen van woorden, zeker niet bij talen die zo erg van elkaar verschillen als het Aramees en het Grieks. Hij heeft begrepen dat er hier, om de betekenis nauwkeurig te doorgronden, wel wat meer woorden nodig waren.  

Als dat klopt, dan hebben we hier een werkelijk unieke mogelijkheid tot vergelijking. Bij Lucas hebben we dan een tekst die heel dicht bij Jezus’ woorden ligt en bij Mattheus een tekst, die probeert om ons de betekenis mee te geven van datgene wat die woorden van Jezus ons willen zeggen. En wanneer we nu beide teksten naast elkaar leggen, dan wordt ons vlug duidelijk wat er aan ons, mensen uit het Avondland, blijkbaar moet uitgelegd worden om de juiste betekenis en draagwijdte van Jezus’ woorden echt te kunnen begrijpen.  

Laten we het gewoon even proberen:  het begint met “Vader, Uw naam worde geheiligd.” Zoals men in het oosten ook nu nog een zegenspreuk toevoegt wanneer men de naam van de heerser uitspreekt. Zo in de vorm: Onze koning, God moge Hem zegenen. Juist zo begint het: Vader – en de tekst van Mattheus voegt eraan toe: Jezus bedoelt daarmee ook „Onze Vader in de hemel“- Uw naam worde geheiligd. En dan gaat het verder met “Uw koninkrijk kome”. En Mattheus verklaart die smeekbede voor oren die niet aan het Joodse taalgebruik gewend zijn: “Uw wil geschiede, op aarde zoals in de Hemel”. Gods Rijk, dat is daar waar Gods wil werkelijk wordt gedaan; een ruimte, die niet alleen de werkelijkheid in het hiernamaals, die wij Hemel noemen, maar die ook onze eigen wereld omvat. Wanneer Gods Rijk aanbreekt, dan  wordt ook reeds op aarde zichtbaar en voelbaar, wat God voor ons mensen graag zou willen.

“Geef ons dagelijks het brood dat wij nodig hebben”, zo gaat het gebed verder, en dat is een smeekbede die geen verklaring nodig heeft. Die woorden zijn in elke taal goed te verstaan.

Net zoals de vraag om vergeving van onze schulden: Vergeef ons onze zonden, want ook wij vergeven ieder, die ons iets schuldig is. Mattheus heeft het iets anders geformuleerd. Hij heeft begrepen dat de eenvoudige Griekse vertaling ook afgekort zou kunnen worden gelezen. Zo naar het motto: Vergeef ons maar, wij doen dat toch ook! Maar Jezus bedoelt met die twee zinnen wel iets anders. Bij Hem gaat het erom dat God ons zou vergeven in dezelfde mate als wij reeds vooraf aan onze schuldenaren hebben vergeven. En juist zo klinkt de overlevering door Mattheus. “En vergeef ook onze schulden, zoals ook wij hebben vergeven wie schulden heeft bij ons.”

Wanneer Lucas nu afsluit met de zin dat de Vader ons niet in verleiding zou brengen, dan weet elke Hebreeër zeer goed wat die eigenaardige formulering betekent. In het oude testament worden de mensen immers voortdurend door God in verleiding gebracht. Ze worden er voortdurend mee geconfronteerd schuldig te worden, en dat om hun geloof te toetsen. God toetst het geloof van de mens. Doe dat niet, bidden wij samen met Jezus. En wij kunnen dat, omdat we weten dat wij Gods welwillendheid zelf nooit kunnen verdienen. Daarvoor zijn wij immers altijd op Gods genade aangewezen. Wij zijn erop aangewezen dat Hijzelf ons altijd weer uit de verstrikkingen van onze schuld bevrijdt. Indien Hij ons zou toetsen, in verleiding zou brengen zoals de Hebreeër zegt, we zouden telkens weer door de mand vallen. Slagen kunnen we alleen wanneer God daar zelf voor zorgt.

En dat maakt het Evangelie van Mattheus ons duidelijk door die zin over de verleiding ook te verklaren: maar red ons van het kwaad, want alleen uit onszelf kunnen wij dat niet.

Al nadenkend over de verschillende vormen waarin het „Onze Vader“ werd overgeleverd, heb ik de exacte woorden die Jezus zelf heeft uitgesproken, niet echt gevonden. Maar dat is in wezen ook niet belangrijk. De Evangelisten geven immers niet eenvoudig maar woorden door, ze geven veel meer door, hun overlevering bevat ook de diepere zin en de betekenis van die woorden voor mezelf. En juist doordat ik beide versies van hetzelfde gebed met elkaar kan vergelijken heb ik een beter inzicht gekregen in de draagwijdte van dit gebed.

Sinds ik het verband tussen beide teksten ken heeft het „Onze Vader“ voor mij een heel andere dimensie gekregen. Een dimensie die me des te meer mee laat instemmen met de jubelkreet: “Want van U is het Koninkrijk, en de kracht en de heerlijkheid, in eeuwigheid. Amen