Hij had veel gestudeerd en hij wist na veel studie wat hij van bij het begin al wist: nl. dat de mens een complex wezen is. Een wezen dat kan beminnen en haten, dat kan strelen en slaan, dat kan oordelen en veroordelen, dat kan vloeken en zegenen, een wezen dat denkt onafhankelijk te zijn en tevens zo afhankelijk is van anderen, iemand die goed kan zijn en ook ondankbaar, iemand die naar God kan opzien, maar hem ook vergeten.
De weg naar vrede
De bijbel is een boek van vrede. Daarin komen veel menselijke gevoelens naar boven. Er wordt geloofd en geklaagd, gebeden om bescherming. Soms steken gevoelens van wraak de kop op, wanneer een mens zich bedreigd voelt door vijanden en onrecht heeft ervaren.
De bijbel begint in het scheppingsverhaal met een boodschap van harmonie en eindigt in het boek van de Apocalyps met een droom over en een beeld van een nieuwe stad. Maar doorheen de lange geschiedenis zijn vele bladzijden gewijd aan verhalen en gevoelens van strijd, oorlog en vijandschap. Vijandschap, het woord staat al in het begin van het boek Genesis, daar waar er sprake is van vijandschap tussen de mens en de slang Wij lezen er het verhaal van de eerste broedermoord, van de spanning en na-ijver tussen Hagar en Sara en deze tussen Jacob en zijn broer Esau.
Het boek Exodus doet het verhaal van de onderdrukking van de Israëlieten in Egypte. Zij moeten zich verdedigen tegen de Kanaänieten en de Filistijnen en op hun hoede zijn voor hun buurlanden. Zij hebben regelmatig af te rekenen met vreemde bezetters. In de tijd van Jezus bezetten de Romeinen het land en leggen het volk belastingen op.
Geschiedenisboeken zijn vaak berichten over oorlogen, die jarenlang sporen nalieten en een vijanddenken ontwikkelden en onderhielden. “Eeuwige vijanden, eindeloze strijd” (D.S. 12 jan. 2022). Oorlogen, onvrede, vijandschap hebben hun plaats in het dagelijkse nieuws: troepen aan de grens van Oekraïne en in Kazachstan, onrust in Afrikaanse landen, en bijna dagelijks een bericht over moord en vetes.
Mens en medemens, vriend en vijand
We leven niet alleen op de wereld. De medemens is medestander en tegenstander. De ene wordt gezocht, de andere gemeden. Mensen kunnen elkanders vijand zijn doordat ze met elkander hebben gestreden, onrecht hebben ondervonden of doordat zij sinds generaties vijandbeelden over elkaar hebben verspreid en onderhouden. Afgunst kan leiden tot haat en tot het voornemen en een plan om te doden. Het boek Samuel brengt het verhaal van de vete tussen Saul en David. Gelukkig dat de jonge David grootmoedig reageert en doodslag vermijdt.
Jezus had veel mensenkennis. Hij wist wat er omging in het menselijk hart (Joh 2,24) en dat uit het hart van de mens allerhande gevoelens en gedachten opstijgen. Goede en boze (Mc, 7, 14-23; Lc.6. 45). Jezus doorzag de spiraal van geweld, die begint bij gevoelens van haat, afgunst en eindigt bij doodslag.
.
Na de zaligsprekingen doet Jezus zowel bij Matheus als bij Lucas een aantal uitspraken over onze houding tegenover de anderen, ook tegenover de vijanden.
Het zijn snedige uitspraken en zinnen, die we toch niet als kapmessen mogen gebruiken. Hoe heeft Jezus ze uitgesproken, hoe hebben Mattheus en Lucas ze weergegeven, de ene voor een gemeenschap met hoofdzakelijk een joodse achtergrond, de andere voor een Griekssprekende gemeenschap? Hoe klinken ze voor ons en hoe volgen we ze op?
Bemin uw vijanden
De meest opvallende uitspraak van Jezus is deze over de liefde tot de vijand. Deze ligt niet voor de hand.
Jezus herinnert aan de gulden regel, Behandel een ander zoals je wil dat je zelf behandeld wil worden. Bekijk de medemens niet vanuit de slogan, “L’enfer, c’est les autres”, maar weet dat je een deel van de andere zijt zoals deze een deel is van jezelf. (Arthur Rimbaud, “Je suis un autre”).
Maar heeft wie het goed heeft, wel inzicht in het lot van de arme? Marcel haalde vaak de wijsheid aan van wat hij noemde deze van een Kempische boer: ”Een rijk varken, weet niet wat een arm varken lijdt.”
Verhoog het kwaad niet, bouw het af. Geloof dat je meer bereikt door goedheid dan door boosheid. Ik heb liever onrecht te lijden dan onrecht te begaan. “Liever slachtoffer dan aanvaller. Ik wil niemand kwetsen” (Stromae DS 11.01.22).
Voor je vijanden bidden
Verminder vijandschap door voor uw vijand te bidden, niet opdat hun kwaad zou geschieden maar dat de vrede mag hersteld worden. Het opheffen van vijandschap kan een lange weg zijn. Het kwade dat aangericht werd, zou moeten erkend worden. We moeten, zo het kan, goed maken wat verkeerd is.
Maar Jezus zegt nog meer: “Heb je vijanden lief, wees goed voor wie jullie haten, zegen hen die jullie vervloeken, bid voor wie jullie slecht behandelen.”
Jezus vraagt veel van wie hem wei volgen. We mogen niet denken dat wij de enige zijn die lukken in vergeving. En we moeten wel beseffen dat het niet voor de hand ligt om te vergiffenis te schenken aan wat niet vergeven kan worden. Het blijft een vraag: ’Peut-on pardonner l’impardonnable?”
Simon Gronowski kon als elfjarig jongen ontsnappen uit het twintigste treinkonvooi dat vanuit de Dossinkazerne 1600 Joden naar Auschwitz voerde. Daar werden zijn moeder en zijn zus vergast. En toch heeft hij aan zijn beul vergiffenis geschonken. “J’ai pardonné à mon geôlier nazi “ (L.L.B .okt 2021).
Barmhartig zoals je hemelse Vader
Jezus wijst zijn leerlingen vooral naar de houding van God, naar zijn barmhartigheid. Hij zelf heeft ons het voorbeeld gegeven, wanneer hij op het kruis bad voor wie hem hebben vervolgd. Hij vraagt van zijn volgelingen dat zij zich richten naar de barmhartigheid van God.
De woorden van Jezus lijken vooral betrekking te hebben op de tussen menselijke verhoudingen, maar ze hebben tevens hun belang voor een vredesproces tussen groepen en volkeren.
Vredestichters
In december overleed Desmond Tutu (1931-2021), Deze Zuid–Afrikaan was aartsbisschop van Kaapstad tot in 1996. Hij heeft de apartheid politiek afgekeurd en bestreden. Als voorzitter van de Zuid-Afrikaanse ‘Waarheidscommissie’ heeft hij samen met Mandela gewerkt aan het uitklaren van de misdaden door de apartheid en bijgedragen tot vergeving en verzoening. In zijn strijd tegen de apartheid en tegen elke vorm van racisme had hij steeds voor ogen dat elke mens door God geliefd is en dat de mens Gods evenbeeld is. Hij kreeg in 1984 de Nobelprijs voor de vrede.
De groei naar verstandhouding in Europa na twee zware wereldoorlogen is mede beïnvloed door christenen, zoals Robert Schuman (1886-1963). In juni 2021 ondertekende paus Franciscus het decreet waarbij Robert Schuman erkend wordt als eerbiedwaardige, een eerste fase op weg naar een heiligverklaring<
Stappen binnen Europa werden gezet door de contacten tussen kanselier Adenauer en president De Gaulle en door de handdruk van Mitterand en Kohl op het slagveld van Verdun. Een ander sterk beeld is dit van de Duitse kanselier Willy Brandt, knielend in het getto van Warschau Hij ontving in 1971 de Nobelprijs voor de vrede.
Pax Christi en de jaarlijkse pauselijke boodschap voor de dag van de vrede-hebben hun basis in de oproep van Jezus om vijandschap af te bouwen en te werken aan een wereld van gerechtigheid.
Het eucharistische gebed VII voor liturgische vieringen rond de verzoening geeft een vredesperspectief. “Te midden van een mensheid die verdeeld is door onenigheid en tweespalt, ondervinden wij dat Gij ons hart ombuigt en bereid maakt tot verzoening; uw Geest immers beweegt het mensenhart, zodat vijanden weer met elkaar gaan spreken, tegenstanders elkaar de hand weer reiken, en volkeren elkaar willen ontmoeten. Aan U is het te danken wanneer de wapens zwijgen en de rede zich kan doen verstaan; wanneer wrok voor vergeving moet wijken en vergiffenis het wint van haat.”
“Zalig die vrede stichten”, het is een van de acht zaligsprekingen bij Mattheus.