Liefde hooggestemd en praktisch (2006)

Van Witte Donderdag tot en met Pasen dit jaar was ik op bedevaart in het Franse Lourdes. Niet voor het eerst. Maar opnieuw werd ik sterk getroffen door de sfeer bij de heiligdommen. Die sfeer is stil en sereen. Pelgrims lopen in alle rust af en aan, rolstoelers en bedlegerige mensen worden gereden. Het zien van al die zieken en gehandicapten met hun begeleiders ontroert me telkens weer. En omdat ik ook zelf met een handicap geboren ben ervaar ik ook persoonlijk de weldaad van er te mogen zijn, en even niet degene te zijn die het gezonde leven onderbreekt.

Ik heb het hier en daar bij de koffie na de kerkdienst al eens gezegd: wie wil weten - en vooral ervaren - wat christelijke liefde is, moet eens meegaan naar die grot in Lourdes. Er heerst een klimaat van aanvaarding - iedereen mag er zijn zoals hij of zij is. En er heerst ook ondanks alle ziekte en ondanks de rouw om lieve doden toch ook sterke vreugde. Zieken ervaren dat ze meer zijn dan hun ziekte en ontvangen kracht; begeleiders ervaren dat ze meer zijn dan mantelzorgers en ze ontvangen ze kracht om hun verantwoordelijkheid te dragen. Stervenden ontvangen hoop op een liefde die sterker is dan de dood. Geliefden van stervenden ontvangen hoop, troost, en liefde; soms ook van de stervende zelf.

Liefde verlicht de last van het bestaan, liefde maakt ziekte en zorg draaglijk.. Liefde is kracht om de last van de ander te dragen. Liefde is ook wat mensen hoe ziek of gebrekkig ook, toch zelf geven aan hun begeleiders.
In Lourdes kun je ervaren dat liefde meer is dan een leven in begeerte, maar ook meer dan verplichte zorg voor een ander. Liefde geeft aan de morele verantwoordelijkheid van mensen een zekere lichtheid; het moeten wordt een mogen. Waar plichten en rechten voorop stonden, heerst nu dat wat we genade noemen: de genade van zichzelf overstromende liefde die als vanzelf op de ander toegaat.

Lourdes is een bijzondere plaats voor geloofsverdieping, voor ontmoeting met andere pelgrims, en voor ontmoeting met Maria, de moeder van de Heer.
Maria wordt wel genoemd: ‘de eerste gelovige'; dat wil dus vooral zeggen: de eerste die zag welke diepste betekenis haar zoon Jezus heeft bij God en voor mensen, en daar aan meewerkte door bij de aankondiging van Jezus geboorte te zeggen: ‘Mij geschiede naar Uw woord'- Let it be. Maria laat zien dat geloven in Jezus is: ontvankelijk zijn voor de liefde die ons geschonken wordt. Maria toont zich in Lourdes ook als een joodse profetes die opkomt voor gerechtigheid en barmhartigheid voor ieder die kwetsbaar is. Mooi om te zien en mee te maken.
Wie in Lourdes bij de heiligdommen rondloopt, ziet van alles: de mogelijkheid om een bad in bronwater te nemen en zo je doopgeloften te hernieuwen om opnieuw koers te zetten naar een leven uit kracht van liefde; de mogelijkheden om kaarsen te branden - symbolen van warme troost, hoop, en liefde. En natuurlijk is er ook de mogelijkheid om Lourdeswater mee te nemen, ter herinnering aan de Bron van een leven in liefde. Overal zie je verwijzingen naar de liefde - tot bij de biechtkapel aan toe, waar de vergevende liefde centraal staat.

Al deze elementen in de spiritualiteit van Lourdes zien we ook in ons eigen leven terug. Liefde begint vaak klein, met een concrete taak tot zorg voor een ander: ouders voor kinderen, kinderen voor ouders, echtgenoten en vrienden voor elkaar, buren voor buren. Gelukkig is liefde diep in het menszijn verankerd; veruit de meeste mensen geven die liefde spontaan gestalte. De natuurlijke liefde en vriendschap kunnen daarom gemakkelijk trekken van christelijke naastenliefde in zich opnemen. Bijvoorbeeld als een zieke in de familie extra aandacht en zorg vraagt. Wezenlijk aan de naastenliefde is dat ieder er op gericht is dat het kwetsbare en gekwetste in de ander tot zijn recht komt. Dat is iets wat in elk huwelijk en elk gezin, en in elke relatie met buurtbewoners actueel is.

Christelijke naastenliefde in eigen kring heeft ook oog voor de mens die in de knel komt omdat hij een misstap in het leven begaat. In de gevangenis kom ik mensen tegen die door een stevige misstap in het leven het leven van hun slachtoffers en hun eigen persoonlijk leven ontwrichten, maar ook hun huwelijk en hun gezinsleven. Naastenliefde wil dan zeggen: allicht oog hebben voor de degenen die gekwetst zijn door de misstap, maar ook en niet minder: oog hebben voor de weg terug die degene gaat die de misstap begaan heeft. Want iedere zonde is haar eigen straf en sluit mensen in zichzelf op, snijdt ze af van zichzelf, van wie ze ten diepste zijn, van hun liefde voor de ander en van God. Daarom alleen al heeft ieder die zondigt verlossing nodig.

Iemand van zonde verlossen wil zo veel zeggen als: samen met iemand anders de weg naar vergeving zoeken betekent: wegen zoeken om de schuld van de ander te dragen. Vergeven wil eigenlijk zeggen: de schuld van de ander op je nemen, niet bij de ander laten liggen, maar inbrengen in een genadevolle relatie. Schuld en vergeving in christelijke zin zijn niet iets dat bij ieder individu apart blijft liggen, nee ze zijn ingebed in genadevolle relaties, waarin mensen elkaars schuld op zich nemen.
Ook dit is dichtbij voor ieder van ons. Want in elk christelijk gezin moeten kinderen leren met schuldbeleving, schuldverwerking en vergeving om te gaan; het is een universeel gegeven, een trek in ons menszijn. Denken we maar aan ouders van baldadige kinderen die zich bij hun buren moeten verontschuldigen omdat er met het balspel alweer een ruit is gesneuveld. Zij nemen de schuld van hun kinderen op zich; ze nemen die over. Zonder die overname van schuld door de ouders kan er geen vergeving zijn, raken de kinderen hun schuld niet kwijt.. Onze samenleving is zover geïndividualiseerd dat we ons bij het op je nemen van de schuld van een ander niet veel meer kunnen voorstellen, en toch doen we het zelf - gelukkig - allemaal met regelmaat.

Van Lourdes en van onze liefde in kleine kring naar het evangelie van vandaag is maar een kleine stap. Want de evangelietekst van vandaag is weliswaar een hooggestemde mystieke maar tegelijk heel praktische tekst over de liefde. Jezus komt nog dichterbij zijn leerlingen dan Hij al was en noemt hen, noemt ons, ‘vrienden'; van leerling worden we door de vriendschap met Jezus tot mede - drager van de liefde. En vreemd is het niet. Want in de vriendschap is verantwoordelijkheid uiteindelijk geen plicht, maar iets lichts: het is geschonken liefde die zelfs wederkerig mag zijn. Johannes benadrukt overigens wel dat Christus degene is die uitkiest: Gods liefde is en blijft een vrij geschonken liefde die op ons toekomt.
Ook de kernwoorden uit het evangelie van vandaag: ‘je leven geven voor je vrienden' liggen heel dichtbij. Liefde begint klein, met een stap opzij voor een ander; maar zij kan langs de weg van het jezelf wegcijferen en je kruis op je nemen uitgroeien tot het aanvaarden van consequenties van je inzet voor gerechtigheid en barmhartigheid voor anderen, tot en met in het uiterste geval: martelaarschap, waarbij je zelfs je leven verliest.

Johannes verkondigt ons in heel zijn evangelie in hooggestemde bewoordingen Jezus Christus. Jezus is de Christus, zegt hij in heel zijn evangelie, Gods gezalfde die zelf vrij was van zonde. Jezus was niet zelf ten prooi aan de macht van het kwade. Maar juist daarom is het zo bijzonder dat hij toch zijn tent onder ons heeft willen opslaan, onder ons heeft willen wonen als God-met-ons. Hij overwint het kwaad door er in al zijn kwetsbaarheid recht op af te gaan, zelf de weg naar Jeruzalem in te slaan, van geen wijken te weten. Heel bijzonder is het dat deze zondevrije Jezus onze weg heeft willen gaan tot aan zijn kruisdood toe.
Uiteindelijk komt Johannes tot een glasheldere visie op wat er nu ten diepste gebeurd is in Jezus. Niet voor niets is het symbool van Johannes de arend met zijn scherpe blik; tot op grote hoogte ziet hij scherp. Zo ziet ook Johannes ook en juist op hoge leeftijd haarscherp wat wezenlijk is. In de kruisdood van Christus wordt duidelijk hoe Christus ons verlost, namelijk niet door ons op ons tekort tegenover God en medemens af te rekenen en onszelf als een rechter ter verantwoording te roepen; en ook niet door dit tekort gewoon bij ons te laten liggen;en evenmin door het op anderen af te wentelen. Maar integendeel door het tekort uit vergevende liefde zelf op zich te nemen. Christus schenkt ons volgens Johannes al evenmin verlossing alleen door ons een goed voorbeeld te geven. Nee. Hij schenkt ons verlossing door zijn vergevende liefde, dat wil zeggen: door onze zonden zelf te dragen.
Wat wil dat zeggen, ónze zonden draagt Hij'? De menselijke vrijheid treft steeds het gegeven kwaad aan, zij kan nooit helemaal ontkomen aan keuzes uit twee kwaden, en ze verstrikt zichzelf ook nog eens op bewust gekozen wijze in het kwaad. Maar hopeloos is dit niet - zo blijkt bij Johannes- want door de vrije daad van Christus, die onze zonden op zich nam, is de menselijke vrijheid zelf bevrijd van deze doem van de zonde.Precies dit is de uiteindelijke bevrijding van de macht van het kwaad. Christus bevrijdt dus in wezen onze vrijheid die sinds mensenheugenis - zeg maar: sinds Adam en Eva - steeds schuldig was, die als het ware aankleeft aan de menselijke natuur. Vrijheid is steeds kwetsbare en schuldige vrijheid. Maar die schuldige vrijheid wordt door Christus tot een vrijheid die vergeving vindt. Gods vergeving in Christus redt de vrijheid. Dat is de kern van de verlossing.
Daarmee opent Jezus tegelijk ook definitief de weg naar de onderlinge vergeving, naar het onderling op ons nemen van zonde in een genadevolle verhouding van broeders en zusters. Want het op je nemen van de schuld van een ander betekent het doorbr?ken van het eeuwige zoeken van zondebokken. De kerk, de gemeente van Jezus Christus, is hiervoor een oefenplaats.
Voor velen van ons is het moeilijk om te begrijpen wat Johannes zegt, namelijk dat juist Christus' kruisdood ten diepste een daad van liefde is, een vrije gift van deze Zoon van God aan ons. Maar het is niet zo vreemd of zorgelijk dat dit moeilijk te begrijpen is. Want Johannes deed er zijn hele leven over om dit te verwoorden.Dit zijn en blijven grote woorden. Maar toch kunnen ze ons nabij zijn: omdat kwetsbaarheid en schuld deel uit maken van ieders bestaan. Ze liggen om de hoek, bij onszelf, in ons persoonlijk leven maar ook in het maatschappelijk leven.
Christelijke liefde met haar oog voor het kwetsbare en met haar ruimte voor vergeving begint klein. Alle liefde begint klein. Maar wie die weg probeert te gaan ontdekt uiteindelijk steeds meer het bijzondere van Christus, die in persoon de samenvatting is van Gods liefde die het kwetsbare beschermt en redt en die ons zonder dat hij daartoe verplicht is zijn vergeving schenkt..

Liefde verlicht de last van het bestaan, liefde maakt ziekte, zorg, en zelfs zonde draaglijk. Liefde is kracht om de last van de ander te dragen. Precies dat is wat Christus, de mensgeworden liefde van God, voor ons gedaan heeft. Hij is het Paaslam dat onze zonden draagt en ons vergeeft. Daardoor heeft hij voor ons en alle mensen onze vrijheid gered. Mogen wij kracht ontvangen om uit dit geloof te leven. Amen.