Genezing van de doofstomme (2009)

Inleiding

Goede morgen,
Voor de meesten onder ons is met het begin van het schooljaar het werkjaar weer begonnen. Gedaan met het meer rustige tempo; gedaan met het rustiger verkeer; de kinderen moeten weer op tijd klaar zijn voor de school; alles begint weer vroeger; er zijn plannen voor allerhande vergaderingen; alles gaat weer een versnelling hoger.

Het is echter niet zo in de lezingencyclus voor de zondagen na Pinksteren! We lezen gewoon verder uit Marcus. Vandaag gaat het over de genezing van een slechthorende die ook slecht spreekt. Ik zou de lezingen van deze zondag graag verder lezen in continuïteit met de woorddiensten van de vorige zondagen. Marcel heeft ons op een boeiende wijze geleerd om de Bijbelverhalen te lezen als poëzie. En vorige zondag gebruikte Lisette het feit dat de kroningsprocessie in Tongeren veel meer bezoekers had dan Rock Werchter, als voorbeeld van de werkbare genade van God, nu, vandaag in onze tijd.

Als je de bijbel als poëzie leest, dan kan je de bijbel zien als één lang verhaal over de actieve werkbare genade van God, die ingrijpt in de geschiedenis van zijn volk, niettegenstaande het steeds terugkerende falen van dat volk. De vraag is of dit nu ook nog gebeurt. Zijn er tekenen van de actieve genade van God, nu, vandaag, in onze omgeving? De headlines in de pers doen ons eerder het tegengestelde geloven. Er gebeuren vreselijke dingen in de wereld. Als het in de media over religie gaat, is het meestal een discussie van wetenschappers die verklaren dat religie en geloof een overbodig overblijfsel is uit de voorwetenschappelijke tijd. Ik kan me ergeren aan de bewijsvoering van die wetenschappers, zij hebben het steevast over een geloof dat helemaal niet overeenkomt met dat van mij. Blijkbaar zijn zij niet bekwaam om de poëzie van de verhalen van het geloof te verstaan. En zou het echt zo zijn dat er nu geen tekenen meer zijn van de genade van God? Ik zou de lezingen van vandaag willen aangrijpen om op dit thema dieper in te gaan.

De eerste lezing is genomen uit Jesaja; en is tamelijk goed bekend. Het is de profetie over de komst van het Rijk van Jahweh. En zoals gezegd is het evangelie van deze zondag genomen uit Marcus, het verhaalt de genezing van een slechthorende die ook moeilijk spreekt. Vroeger sprak men over de genezing van de doofstomme. Samen met jullie wil ik proberen de poëzie van de lezingen te vertalen naar een nadenken over de actieve genade van God in ons leven.

Voor veel mensen is één van de tekenen van de actieve genade van God de schoonheid van de natuur en de kracht van de schepping. De poëzie die daaruit spreekt, raakt ons sterk. Laat ons dit nu uitzingen in lied 570: Gezegend die de wereld schept.

Homilie

Dit uittreksel uit Marcus is eigenlijk een heel mooi verhaal. Marcus beschrijft op een kleurrijke en heel menselijke manier wat er gebeurt, wat Jezus doet, hoe de mensen reageren, en wat de gevolgen zijn. Zelfs tweeduizend jaar later kunnen wij het gebeuren makkelijk voor de geest halen. Het is goed geschreven!

Als ik dan de lens van de poëzie gebruik om naar het verhaal te kijken, komen er nog een paar elementen naar voor. Vooreerst gebeurt het verhaal buiten Palestina, en we weten dat de evangelist dit niet puur toevallig geschreven heeft. De exegeten die de tekst heel nauwkeurig hebben nagekeken, kunnen bewijzen dat de route die beschreven wordt zelfs helemaal niet logisch is. Marcus moet dus een andere bedoeling hebben gehad. Er is ook het zinnetje: "Hij beval de omstanders om aan niemand te vertellen wat er gebeurd was; maar hoe strenger hij het hun verbood, hoe meer ze het rondvertelden." Hoe herkenbaar voor ons: mensen vertellen vaak voort wat wij niet zo graag aan de grote klok gehangen hebben. Er is de neiging naar het sensationele. Vermoedelijk wilde Jezus niet dat er verkeerd op werd gereageerd. Het gaat hier niet om een sensationeel gebeuren, maar om de werkbare uitdrukking van de genade van God, via de persoon van Jezus, op een mens die lijdt.

Vanuit een poëtisch oogmerk heeft een mirakelverhaal een tamelijk vaste structuur, net zoals een toneelstuk of een opera een bepaalde vorm heeft. Voor een mirakel heb je nodig: een persoon die lijdt, een vertegenwoordiger van God, en een groep van omstanders die reageren zoals het koor in de Griekse tragedies: zij drukken uit wat er in de mensen in het algemeen omgaat. Dit is ook in deze lezing het geval.

Als ik nog verder zoek, en kijk wanneer Marcus zijn evangelie geschreven heeft en wat waarschijnlijk zijn bedoeling was, dan worden nog een paar dingen duidelijk. Naar alle waarschijnlijkheid schreef Marcus zijn evangelie in Rome, voor een groep Romeinse christenen, rond de jaren 70, tijdens de vervolgingen onder keizer Nero. Het was een verschrikkelijke tijd! Medestanders werden gemarteld en vermoord; anderen vielen het geloof af, en er was geen uitzicht op de terugkeer van de Messias om het uiteindelijk Rijk van God op aarde te vestigen. In die context werd het evangelie geschreven. In dat evangelie zit nog een rode draad: de Romeinen komen er merkwaardig goed uit. Dat zal wel geen toeval zijn.
Dat is helemaal anders in de drie andere evangeliën. Bij Marcus komen de leerlingen er niet goed uit. Zij snappen het allemaal niet. Zij worden regelmatig door Jezus terechtgewezen, dat zij de tekenen van de komst van God niet zien. En als er tekenen zijn die ze herkennen, worden ze door Jezus streng bezworen om het geheim te houden. Dit noemen de Bijbelgeleerden het "Messiasgeheimnis", het geheim dat hangt rond de onkenbaarheid van de Messias. De bedoeling van Marcus is uit te leggen dat de leerlingen de echte betekenis van Jezus pas begrepen na de Verrijzenis en Pinksteren. En dat is een boodschap die iets betekent voor de lijdende kerkgemeenschap in Rome: God is wel degelijk aan het werk, maar wij zien het pas achteraf. Heel vaak moet je eerst geleden hebben om de volle zin en waarheid te ontdekken.

En dan kom ik terug bij de vraag die ik in de inleiding stelde: Wat zijn de signalen dat God actief werkzaam is in onze tijd? Zien we wel de tekenen van zijn genade, van zijn werkzame liefde? Is het misschien ook voor ons zo, dat wij net als de leerlingen de boodschap van Jezus niet zien? Zou het kunnen dat eenvoudige mensen intuïtief beter reageren dan gezagsdragers en mensen die doorgestudeerd hebben? Zou dit een verklaring zijn waarom 5000 mensen, gelovig en ongelovig, zoveel van hun vrije tijd opofferen, om actief deel te nemen aan de kroningsprocessie?

Onlangs hoorde ik een interview met Willem Wallyn, een filmmaker, niet gedoopt, die volledig ongelovig werd opgevoed. Hij vertelde hoe hij telkens weer geraakt wordt door de katholieke uitvaartliturgie. Hij sprak van een ongelooflijke troost die uit de gebaren, het gebruik van wierook, uit alle rituelen sprak.

En dus stel ik mij de vraag waar ik nu tekenen zou kunnen zien van de werkzame, onvoorwaardelijke liefde van God. Ik denk dat er dergelijke tekenen zijn. Een eerste voorbeeld dat mij voor de geest komt is de reactie van mijn naaste omgeving, toen ik in het begin van de zomer onverwacht in het hospitaal werd opgenomen. Zij lieten alles vallen, er werden geen vragen gesteld, er waren geen voorwaarden. Ik moest niets vragen. Wat zij deden was onvoorwaardelijk, het veranderen van hun prioriteiten, zonder de minste aarzeling. Zoals Jezus in het evangelie getroffen wordt door het lot van de slechthorende, en het zich aantrekt; zo ook reageren mensen op wat ons overkomt. In mijn aanvoelen flakkert uit die houding iets op van de genade van God, van de kracht die werkt in de wereld. Ik vind het heel moeilijk om te formuleren, het is een aanvoelen, meer niet. Je kunt het niet wetenschappelijk funderen, er komt geen ratio aan te pas; maar het doet echt deugd.

Wat mij ook trof was de blik van mijn dochter die haar baby voedt. Er spreekt een grenzeloze warmte, tederheid en liefde uit. Die blik is poëzie, verwijst naar veel meer. Ook hier licht voor mij iets op van de aanwezigheid van God.

Ik denk ook aan de vele mensen, gelovig en ongelovig die zich belangeloos inzetten voor een vereniging, sportclub, initiatieven allerhande in een stad, of een klein dorp. Ik denk dat zij ook een uitdrukking zijn van die werkzame liefde van God. Andere voorbeelden: een schouderklopje op het werk. Wij kunnen dat zelf ook doen. Of nog de vele vrijwilligers die hun schouders onder zovele noden zetten. Ik heb een probleem met de Amerikaanse visie op vrijwilligerswerk, die verwacht dat vrijwilligers optreden waar de staat niet mag tussenkomen. Maar er zijn nu eenmaal schrijnende noden die bestaan, maar die niet zo makkelijk te zien zijn. Het feit dat mensen aangesproken worden door die nood, de nood wel zien, en er iets aan doen, is volgens mij een teken dat God werkzaam is in deze wereld.

Misschien denken jullie aan andere voorbeelden van de werkzame genade van God. Misschien moeten we ons trainen om er actief naar op zoek te gaan. Ik denk dat wekelijks uurtje op zondag een gelegenheid is om onze geest daarop te trainen. Het is niet makkelijk om christen te zijn in deze tijd. Even stilstaan en rondkijken is misschien iets dat veel kan helpen. Laten wij hierom bidden in deze viering.