De heuvel die Jezus beklimt is een berg om een andere reden. Ze moet in het verhaal van Matteüs een echte berg zijn. Het is in zijn tekst dan ook niet zo maar een berg, het is de berg. Wat Matteüs duidelijk wil maken is dat er een relatie is tussen Jezus en Mozes. Mozes gaf zijn tien geboden door vanaf een berg, en Jezus geeft zijn zaligsprekingen ook door vanaf een berg.
Die berg is niet de enige literaire vrijheid die Matteüs zich veroorlooft. Volgens praktisch alle bijbelkundigen is de bergrede geen toespraak die Jezus ooit in deze vorm gaf. Het is een door Matteüs geredigeerde getrouwe samenvatting van zijn visie en leer.
Wij spreken steeds van de acht zaligheden. In de tekst zijn er negen. De negende en laatste valt duidelijk uit de toon. Dat kun je zelfs lezend merken. Terwijl de eerste acht mooi ritmisch en poëtisch klinken, klinkt die negende heel anders, minder ritmisch en veel prozaïscher. Daarom wordt wel gedacht dat die negende een later toevoegsel is. Als we van de ‘acht' zaligheden spreken tellen we die negende dan ook niet mee.
De acht geven - zoals trouwens de hele bergrede, waarvan ze het begin vormen - nieuwe informatie door over het menselijke bestaan. Jezus vervangt de eerder door Mozes vanaf zijn berg doorgegeven tien geboden niet. De bergrede geeft een kleurrijke beschrijving van wat er voor de mens mogelijk is als ze Gods liefde ervaren op de manier waarop Jezus dat doet. Maar de geboden blijven noodzakelijk voor het menselijk leven en voortbestaan. Elders maakt Jezus dan ook heel duidelijk dat hij niet kwam om de geboden af te schaffen. Hij vult ze aan. Het volk heeft in de tijd tussen Mozes en Jezus zo veel meegemaakt dat die update nu kan. Wat eerst niet kon, kan nu wel. Dit alles heeft iets te maken met een tijdsverschil. Er is een ontwikkeling geweest die tijd nodig had. Het is goed om daar even bij stil te staan. Vooral omdat Jezus het in de kern van zijn toespraak ook over zo'n tijdsverschil heeft.
Er zijn steeds idealiserende christenen die de acht zaligheden nu waar willen maken. Ze worden vaak tegengesproken door meer in deze wereld geëngageerde christenen, die menen dat dit een onmogelijk ideaal is. De lijst van mensen die dat menen loopt van Maarten Luther, over Bismarck en Barth, tot Brandt en Lubbers.
Jezus zelf scheert niet al de acht zaligheden over dezelfde tijdskam. Er zijn er zes die in de toekomst vervuld zullen worden. Er zijn er twee die nu, in de tegenwoordige tijd, al in vervulling gaan. De toekomstige zes worden voorafgegaan en besloten door die twee in de tegenwoordige tijd.
De armen van geest behoren nu al tot het koninkrijk, en zij die nu vervolgd worden vanwege de gerechtigheid ook. Waarom zou dat zo zijn? Arm van geest is degene die weet dat wij, ondanks alles wat er al is, en ondanks alles wat we al hebben, nog steeds niet aan de vervulling toe zijn. Dat we daarom niet stil kunnen zitten of op onze lauweren kunnen rusten. Dat er nog zo veel te doen is. Terwijl wij misschien alles hebben wat nodig is, zijn er nog zovelen voor wie dat gewoon niet waar is. We moeten daarom de ware gerechtigheid verder najagen. We dienen daarbij de bestaande toestanden, wetten en wat er dan ook vast ligt te doorbreken. Dat wat er nu is, mag ons niet gevangen houden. De armen van geest zijn diegenen die op de ware gerechtigheid uit zijn, die daarbij tegen de bestaande gerechtigheid aan schoppen om verder te komen en die ondertussen - natuurlijk vervolging lijden. Omdat ze in die spanning leven behoort hun nu al het koninkrijk. Zij zullen de wereld zo veranderen dat de zes andere zaligheden hun vervulling zullen vinden en er geen gehuil, thuisloos¬heid, onrechtvaardigheid, onvergevendheid, duister of oorlog meer zal zijn.
Juist zoals nog niet zo lang geleden de eersten, die in de straten van onderdrukte en gebonden landen protesteerden, zelf al bevrijd waren.